البته اگر جهل به خاطر عدم تلاش براى رسيدن به واقع و از سرتقصير باشد ، مؤاخذه خواهد شد ، زيرا چنين شخصى كوتاهى كرده و كوتاهى كردن نوعى لجاجت به شمار مىرود . آتش جهنم جز بر لج بازان و سهل انگاران حرام است . لذا در صورتى كه گناه شخص از سرلجاجت و تقصير نباشد خدا برتر از آن است كه او را مورد عذاب قرار دهد .
ب ) رجاى افراطى ؛ كه در حقيقت « حماقت » است نه « اميد » .
اميدى كه از صفات شايسته و پسنديده است آن است كه انسان مقدمات چيزى را بنابر اقتضاى آن آماده نمايد و بعد از خدا بخواهد تاآن را به او بدهد . مثل زارع كه اميدوار است تخمى كه كاشته و از آن مواظبت كرده روزى به ثمر بنشيند ولى رجاى افراطى كه در حقيقت حماقت است - آن است كه مقدمات چيزى را آماده نكرده و از طرفى اميد به چيزى داشته باشد ، مثل زارعى كه بذر نپاشيده ولى اميد بارورى و بهره گيرى از زمين دارد :
دهقان سال خورده چنين گفت با پسر * كاى نور چشم من به جز از كشته ندْرَوى « 1 »
قرآن كريم هم به اين مسئله اشاره فرموده است :
؛
يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَ الْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ قِيلَ ارْجِعُوا وَرَاءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَ ظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ يُنَادُونَهُمْ أَ لَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ قَالُوا بَلَى وَ لكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْكُمُ الْأَمَانِيُّ حَتَّى جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ وَ غَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ
« 2 » روزى كه مردان و زنان منافق به مؤمنين مىگويند به ما نظر كنيد تا از نورتان بهرهاى
هامش
( 1 ) . حافظ ، ديوان اشعار ، غزليات ، شماره 486 .
( 2 ) . حديد ، آيه 13 و 14