چنانچه نفس اماره بر عقل انسان حاكم شود ، از آن مركبى مىسازد و انسان را به سوى وادى نيستى و نابودى مىبرد . تسلط نفس اماره بر آدمى منشأ تمام ظلمها و جنايتهاست . به خصوص اگر انسان هوشمندى نتواند نفس اماره را مهار كند ، مرتكب ستمها وجنايتهاى فراوانى مىشود . نمونهء آن معاويه و عمرو عاص هستند . دو شخصيتى كه در تاريخ از آنان به عنوان انسانهاى هوشمند و با كياست نام برده شده است ، اما آنان با پيروى از نفس اماره ، آن گونه ظلمها و جنايتها را كه تاريخ شاهد آناست ، مرتكب شدند . هميشه در جامعه افرادى با پيروى از نفس اماره از ظلم به نسانها لذت مىبرند .
انسانهاى زيادى نيز توانستهاند نفس اماره را مهار و ملكهء عدالت پيدا كنند . آنان توانستهاند اين نفس را از راه خودش مهار كنند . نفس اماره نابود شدنى نيست ، ولى مىتوان از راه عقلى و شرعى آنراكنترل كرد . قرآن كريم مىفرمايد :
و ما ابرء نفسى ان النفس لامارة بالسوء الا ما رحم ربى ، ان ربى غفور رحيم . « 1 »
من خويشتن را از گناه تبرئه نمىكنم ، همانا نفس اماره به بدى فرمان مىدهد ، مگر آنكه رحم و شفقت خداوند مشمول حال آدمى گردد . به راستى كه پروردگار من آمرزنده مهربان است .
بزرگان و پيشوايان دين دربارهء جهاد با نفس روايات فراوانى نقل كردهاند كه در اينجا به ذكر نمونههايى از آن مىپردازيم . حضرت على ( ع ) مىفرمايند :
« اعلموا ان الجهاد الاكبر جهاد النفس فاشتغلوا بجهاد انفسكم تسعدوا . » « 2 »
هامش
( 1 ) . قرآن ، يوسف / 53 .
( 2 ) . غرر الحكم به نقل از ميزان الحكمه ، ج 2 ، ص 141 .