« ان رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله بعث بسريه فلما رجعوا قال : مرحبا بقوم قضوا الجهاد الاصغر و بقى عليهم الجهاد الاكبر ، قيل : يا رسول اللّه و ما الجهاد الاكبر ؟ قال : جهاد النفس ثم ثال صلى اللّه عليه و آله : افضل الجهاد من جاهد نفسه التى بين جنبيه . » « 1 »
رسول خدا ( ص ) سپاهيانى را به مقصدى گسيل داشت ، پس از بازگشت آنان فرمود : مرحبا به قومى كه از جهاد كوچكتر بازگشتهاند ، در حالىكه جهاد بزرگتر براى آنان باقى مانده است . پرسيدند : اى رسول خدا ! جهاد بزرگتر چيست ؟ فرمود :
جهاد با نفس ، سپس آن حضرت خاطرنشان ساختند كه برترين جهاد آن است كه انسان با نفس خود در بين دو پهلوى او قرار دارد ، مبارزه كند .
به طور كلى ، در درون آدمى هميشه ميان عقل ، وجدان اخلاقى و نفس اماره ستيز وجود دارد . بين بعد ملكوتى و بعد حيوانى انسان هميشه جنگ و جدال هست . در برخى از انسانها عقل و وجدان اخلاقى بر نفس اماره پيروز مىشود و در برخى ديگر نفس امارهء آنان زمام امور را در دست مىگيرد و بر آنان مسلط مىشود .
انسانى كه بتواند نفس اماره را كه چون اسب چموش و سركشى است ، دهنه و لگام ببندد و او را كنترل كند ، بهترين وسيلهء عروج خود را به عرش الهى فراهم كرده است و مىتواند با آن به جايى برسد كه جز خدا نبيند . شاعر در اين زمينه چه نيكو سروده است :
اگر اين درندهخويى ز طبيعتت بميرد * همه عمر زنده باشى به روان آدميت
هامش
( 1 ) . بحارا لانوار ، ج 70 ، ص 65 .