ارادت آمديم . « 1 » در اين كتاب الهى ، همه چيز تسبيحگوى خدا دانسته شده است ؛ تسبيحى كه انسان از درك آن ناتوان است . « 2 » و در گوشهاى ديگر از اين پيام جامع الهى ، فيلسوفانى كه تنها به پوستهء ظاهرى شىء چشم دوختهاند ، انسانهايى قشرى قلمداد مىشوند . « 3 »
در هر صورت ، آگاهى از حقيقت موجودات بىجان براى ما ممكن نيست ، ولى در مورد جانداران و مخصوصا حيوانات مىدانيم كه علاوه بر ارگانيزم بسيار پيچيدهء فيزيكى خويش ، از نوعى حركات ارادى و آگاهانه برخوردارند كه به يك معنا با انتخاب سر مىزند و گهگاه كارهايى انجام مىدهند كه حتى عقل انسان عادى نيز از درك آن باز مىماند .
نمونههايى از حركات آگاهانهء جانداران
جانداران از قدرت تطابق با محيط برخوردارند و « دكارت » اين توانايى را قانونى عمومى براى انسانها مىدانست . انسانها از قدرت تقسيم كار براى افراد اجتماع خود برخوردارند و به وضع قوانين جزايى براى جامعه خويش همّت مىكنند ؛ از دستورات بهداشت عمومى بهره مىبرند ، سلوهاى بدنشان به ساختمان اندام فاسد ، حياتى تازه مىدهد ، و به تحقيق دربارهء نيازهاى خود مىپردازد كه مىتوان آن را با مغزهاى الكترونيك پيشرفته مقايسه كرد .
هامش
( 1 ) . سوره فصلت ، آيه 11 .
( 2 ) . سوره اسراء ، آيه 44 .
( 3 ) . سوره روم ، آيه 7 .