صورت به تدريج ملكهء نفس شده و جنبهء خلاقيت پيدا مىكند ؛ به نحوى كه خود ، بدون رويّهء ، خلاقِ صورتها مىشود و صدها نمونه از آن در اين جهاد مشهود است ، مثلًا كار و هنر در آغاز با هزار ترس و لرز انجام مىگيرد و پس از تكرار ، ملكه شده و نفس ، مالك و خلاق صورتهاى عمل مىگردد . در آخرت نيز كارهاى نيكى كه انسان انجام داده ملكه نفس شده و با آن خو گرفته صورتى مناسب خويش از نعمت و عذاب ايجاد مىكند .
مردمان نيكو و صالح در اين جهان با يك سلسله افكار و تصورات نيكو سروكار دارند و افراد ناپاك غرق در افكار پليد و تصورات نا به جاى خود مىباشند . اين ملكات در برزخ و روز رستاخيز نعمتها وشكنجهها را مىآفرينند و به عبارت ديگر آنچه دربارهء بهشت و شكنجههاى دوزخ مىخوانيم غير ار مخلوقات صفات و ملكات بد و خوب انسان چيز ديگرى نيست .
بيان دوم با عقيدهء قطعى كه بهشت و دوزخ هر دو آفريده شده و در آنها انواع نعمتها و شكنجهها وجود دارد مخالف است . در روايات و ادعيهء معتبر مانند صحيفهء سجاديه خارج از حد و حصر است كه هر متتبعى به آسانى به آن دست مىيابد و تأويل همهء آنها مسلماً خلاف ظواهر بلكه خلاف صريح آنها مىباشد . به قول علّامهء مجلسى - رضوان الله تعالى عليه و حشرنا معه - در ردّ اين نوع تأويلات فرموده :
جرأةٌ على اللهِ سُبحانه ،
جسارت به ساحت قدس ربوبى است . بلكه از جمع ميان آيات و روايات به نظر مىرسد مراد از يافتن عمل همان است كه در اصطلاح معمولى است كه هر كس عمل خود را خواهد ديد ؛ يعنى بازده و نتيجهء عمل خود . بنابراين نعمتها و شكنجههاى اخروى موجود است نه اين كه نفس آنها را مىآفريند .
البته رابطهء دقيقى ميان اعمال و كيفيات نفس و حالات اخروى هست . امام سجاد عليه السلام مىفرمايد :
حمداً يُضيُء لنا به ظُلماتِ البَرزَخِ ؛
آن چنان ستايشى كه به وسيلهء آن تاريكىهاى برزخ روشن گردد .
پس اعمال ما صورتى در ظاهر دارد و پيوندى با صورت ديگر در آخرت دارد ، مانند حصول نور براى مؤمنان در آخرت كه صورت اخروى عمل است . در برزخ و
شرح خطبه حضرت زهرا (ع) (فارسى) — صفحة 248
مساهمون: عز الدين حسينى زنجانى
ص٢٤٨