صدقه دادن به بيش از شصت نفر واجب نيست و مقدار گندم اضافه از آنِ كفّاره دهنده خواهد بود ؛ چنان كه اگر مقدار گندم براى شصت نفر كافى نباشد ، تكميل نصاب تا شصت نفر بر او واجب نخواهد بود . 9 در اينكه دادن يك مدّ نيز كافى است يا بايد دو مدّ پرداخت شود ، اختلاف است . مشهور قول دوم است ؛ چنان كه در انحصار پرداخت به گندم يا كفايت طعامى ديگر همچون برنج نيز ، ديدگاهها مختلف است . 10
قول مقابل مشهور متأخران ، صدقه دادن به قيمت شتر و در فرض عدم امكان آن ، توزيع قيمت بر گندم و براى هر دو مدّ از آن يك روز روزه گرفتن است . 11 برخى قدما به صورت مطلق گفتهاند : در صورت ناتوانى از قربانى كردن شتر بايد شصت فقير را اطعام كند . 12 بعضى گفتهاند : ممكن است مراد اينان همان قول نخست باشد كه در حدّ بهاى شتر ، گندم فراهم و ميان فقرا - هر فقيرى دو مدّ - توزيع مىشود . 13
چنانچه از اطعام فقرا نيز ناتوان باشد ، بنابر قول مشهور بايد در ازاى هر دو مدّ يك روز روزه بگيرد . بر اين قول ادعاى اجماع شده است . 14 در صورتى كه تعداد روزها - بر اساس براى هر دو مدّ يك روز - افزون بر شصت روز گردد ، روزهء مازاد بر شصت روز بر او واجب نيست ؛ ليكن در صورت كمتر شدن از آن ، آيا روزه گرفتن به همان مقدار كفايت مىكند يا بايد شصت روز را كامل كند ؟ مسئله اختلافى است . 15
اگر صيد كنندهء شتر مرغ از شصت روز روزه گرفتن نيز ناتوان باشد ، بنابر قول مشهور ، هيجده روز روزه بر او واجب مىشود . 16 برخى در فرض ناتوانى از اطعام فقرا ، تنها هيجده روز روزه را به عنوان بدل آن واجب دانستهاند . 17 بنابر اين ، با عجز از اطعام ، شصت روز روزه گرفتن بر او واجب نخواهد بود .
آيا كفارهء ياد شده مرتّبه است ؛ بدين معنا كه ابتدا قربانى كردن شتر و با ناتوانى از آن ، اطعام فقرا و در صورت عجز از آن ، روزه واجب مىشود ، يا از ابتدا ميان آن سه مخير مىباشد ؟ مسئله اختلافى است ؛ 18 ليكن قول نخست ، مشهور است . 19
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت (ع) (فارسى) — صفحة 626
مساهمون: موسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت ( ع )
ص٦٢٦