است و حقيقت حال آن را برملا مىكند ؛ جملهء او را چنين تغيير دادند :
« . . . وداع او براى ما بسيار دشوار بود . اين را به متن حديث مىافزايد : زيرا مؤمن . . . » . « 1 » اما در اين حالت ، فعل « يزيدُ » بدون فاعل خواهد ماند . . . !
از اين رو برخى ديگر ترجيح دادند كه اين جمله را حذف و گفتهء مذكور را اين گونه ضميمهء حديث كنند :
« راه اطاعت را در پيش گيريد ؛ هر چند كه حاكم شما بردهاى حبشى باشد ، زيرا مؤمن . . . » . « 2 » اى كاش ماجرا به حذف جملهء مذكور پايان مىيافت ، اما اين حرف در واقع ، معناى حديث را تقويت مىكند و وجوب اطاعت مطلق از ولى امر را - هر كه باشد - مورد تأكيد قرار مىدهد ! !
معناى سنّت
موضوع مهمّى كه در همهء متون حديث مذكور وجود دارد اين است كه رسول خدا صلى اللَّه عليه وآله از وقوع اختلافات فراوان در دوران پس از خود ، خبر داده و آن گاه با استفاده از كلمه « فعليكم » به تمامى
هامش
( 1 ) . عارضة الأحوذى : 10 / 145
( 2 ) . تهذيب الأسماء واللّغات : 3 / 156 ، النّهاية والمصباح المنير ، ذيل واژه « سن »