از جمله فرقهايى كه صفات ذات با صفات فعل دارد اين است كه اوصاف ذات ارادى نيست در حالى كه اوصاف فعل ارادى است . اينكه مىگوييم اوصاف ذات ارادى نيست نه به اين معناست كه امكان ارادى بودن در آن فرض مىشود و خدا در آن مجبور و غيرمريد است كه مستلزم نقص و عدم قدرت شود ، بلكه غرض اين است كه در اوصاف ذاتيّه اصلًا بحث ارادى بودن و نبودن معنى ندارد ، چون آن بحث را در جايى بايد مطرح كرد كه هر دو شق امكان داشته و قابل فرض باشند ، مثل ارادى بودن فعل انسان و ارادى نبودن آن ، چون هر دو امكان دارد : هم ممكن است انسان مجبور باشد و هم ممكن است مريد و مختار باشد . به عبارت ديگر ، وصف ذاتى مثل خود ذات حاصل است و از آن تخلّف ندارد ، خصوصاً نسبت به ذاتى كه صفتش عين ذات است ، بلكه در افعال الهى نيز كه خدا فاعل مختار و افعالش ارادى است به اين معنى نيست كه اجبار خدا و سلب قدرت و اختيار امكان دارد بلكه به اين معنى است كه صدور افعال از او ذاتىِ او نيست و به حرارت آتش نمىمانَد تا مستلزم نقص گردد چنان كه صدور افعال به جبر نيست ، زيرا ما فوق قدرت و قوّهء خدا و قوىتر و تواناتر از او قوّه و قدرتى نيست تا او را مجبور سازد . پس در افعال الهى معنى « يَفعَلُ اللَّهُ ما يَشاءُ » « 1 » و « كُلَّ يَومٍ هُوَ فى شَأنٍ » « 2 » و « تُؤتِى المُلكَ مَن تَشاءُ وَ تَنزِعُ المُلكَ مِمَّن تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَن تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَن تَشاءُ بِيَدِكَ الخَيرُ إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَىءٍ قَديرٌ » « 3 » محفوظ است هرچند صدور افعال بر حسب حكمت بر او واجب باشد .
هامش
( 1 ) . ابراهيم ( 14 ) آيهء 27 .
( 2 ) . رحمن ( 55 ) آيهء 29 .
( 3 ) . آل عمران ( 3 ) آيهء 26 .