مخفى نماند كه صفاتى كه حضرت عبدالعظيم در مقام عرض دين در اين
چند مورد بيان داشته است برخى ، از صفات سلبيه است و بعضى ، از صفات ثبوتيه فعليه است كه البته مصدر آن صفت ثبوتيهى ذاتيه است ؛ زيرا همهى صفات فعليه برگشتشان به صفت علم و قدرت است و دلالت بر صدور فعل و ظهور خارجى قدرت دارند .
مطلبى كه قابل توجه اين است كه در اينجا مسائل متعدد ديگرى نيز در ارتباط با عرض عقايد وجود دارد كه حضرت عبدالعظيم حسنى آنها را بيان نكرده است ؛ مانند عقيده به علم و قدرت خدا و مسئلهى كلام و اراده كه ظاهراً به وضوح واگذاشته است .
علاوه بر اينكه از همين جمله ها به التزام استفاده مىشود ، نه اين كه از بيان آن غفلت شده باشد . و ممكن است مقصود ، بيان عقايدى بوده كه بين شيعه و ساير فِرق به خصوص اشاعره مورد اختلاف بوده است و غرض ، بيان عقيدهى حق در اين مسائل مختلف فيه بوده است كه در بعضى جمله ها نظر بر همين بوده است .
و نكته جالب اين است كه اين توصيفاتى كه از خداوند متعال شده است يا از صفات ثبوتيه فعليه است و يا از صفات سلبيه كه از ذات سلب مىشود و ذات بارى تعالى از آن منزّه است فقط از جملهى « خارج عن الابطال » اثبات صفات ثبوتيه ذاتيه استفاده مىشود . اما از كُنْه و حقيقت اين صفات كه مثل ذات ، منزّه از ادراك است سخنى به ميان نيامده ؛ زيرا سخن گفتن از آن ممنوع و منهى عنه است .
شرح حديث عرض دين حضرت عبد العظيم حسنى (ع) (فارسى) — صفحة 80
مساهمون: الشيخ لطف الله الصافي الگلپايگاني
ص٨٠