بزرگوار ما ، حضرت امام خمينى رحمه الله نيز مورد اشاره قرار گرفته و ايشان فرموده است :
« هيئت افْعَلْ ، براى بعث و اغراء ، وضع شده است ولى نه براى بعث و اغراء حقيقى بلكه براى بعث و اغراء اعتبارى . « 1 » در نتيجه ، در جايى كه هدف آمر ، تحقّق مأمور به از مأمور است بايد بگوييم : « هيئت افْعَلْ ، براى انشاء بعث و تحريك اعتبارى وضع شده است و اين بعث و تحريك اعتبارى ، مثل ساير اعتباريات ، منشأ آثارى نزد عقلاست .
بحث در ارتباط با اوامر قسم دوم
قسم دوم از اوامر ، اوامرى بود كه در مقام تعجيز ، تسخير ، تهديد ، تمنى و ترجّى به كار مىرفت ، مثل آيهء شريفهء ( فأتوا بسورة من مثله ) « 2 » و آيهء شريفهء ( كونوا قردة خاسئين ) « 3 » و آيهء شريفهء ( اعملوا ما شئتم ) « 4 » و شعر « ألا يا أيّها اللّيل الطويل ألا انجلي . . . » كه به شب طولانى خطاب مىكند و مىگويد : چرا منجلى نمىشوى و به صبح ، تبدّل پيدا نمىكنى ، از تو شايسته است كه هرچه سريعتر ، حالت صبح در تو پيدا شود . « انجلي » صيغهء امر و هيئت افْعَلْ است و در مقام تمنّى و ترجّى به كار رفته است يعنى شاعر ، اميد اين را دارد كه ليل ، حالت انجلاء و اصباح پيدا كند . آيا مستعمل فيه در اينگونه موارد چيست ؟ آيا مستعمل فيه ، عبارت از همين عناوين - يعنى تعجيز و تسخير و . . . - است ؟ اين را مرحوم آخوند نفى كرد و حق با ايشان بود . بنا بر مبنايى كه ما در مورد هيئت افعل بيان كرديم ، مىگوييم : در اينجا نيز هيئت افْعَلْ ، در بعث و تحريك اعتبارى استعمال شده است ولى
هامش
( 1 ) - مناهج الوصول إلى علم الاصول ، ج 1 ، ص 245 ، تهذيب الاصول ، ج 1 ، ص 135 و 137
( 2 ) - البقرة : 23
( 3 ) - البقرة : 65
( 4 ) - فصّلت : 40