بوصيد الولاية الحسن بن عبد اللّه الطبري الآملي المدعوّ ب « حسن زاده آملى » ، يوم الأحد 16 من ذي القعدة من سنة 1418 ه - ق - 24 / 12 / 1376 ه - ش .
كلمه 483
اين كلمه رسالهاى در بيان اقسام فاعل است :
بسم اللّه الرحمن الرحيم
حمد خداى را كه فاعل معقول و محسوس است ، و جمال صنعش يكپارچه قوسموس است . درود بر نبى خاتم و آل او كه هر يك در ذات الهى ممسوس است ، و بر هر تقى و نقى كه عقلش مونس و با خداى مأنوس است .
و بعد چنين گويد حسن حسنزاده آملى كه : اين وجيزه در بيان اقسام فاعل مستعمل در كتب حكميه است ، به اميد اين كه اهل تحقيق را وسيلت كار افتد ، و مرا اثرى پايدار به يادگار ماند .
فاعل در لغت كننده كار است ، و در نزد نحات ، اسمى است كه فعل و يا شبه فعل متقدّم او به دو اسناد داده شود ، و ملاك ، صرف اسناد به فعل متقدم است ، خواه آن فعل در واقع از او صادر شده باشد و يا از ديگرى . به قول عارف رومى در دفتر سوم مثنوى :
مات زيد زيد اگر فاعل بود * ليك فاعل نيست كو عاطل بود
او ز روى لفظ نحوى فاعل است * ورنه او مقتول و موتش قاتل است
فاعلى چه كو چنان مقهور شد * فاعليها جمله از وى دور شد
فاعل در نزد طبيعى ، محرك مادّه موجود از حالى به حالى است . و در علم الهى ، فاعل ، به معنى معطى وجود است . چنان كه صدر المتألّهين در ابتداى اسفار به عنوان براعت استهلال فرموده است : « الحمد للّه فاعل كل محسوس و معقول و غاية كل مطلوب و مسؤول الخ . »
متأله سبزوارى در حكمت منظومه گويد :