و همچنين در آياتى كه خداوند متعال فعلش را در مقام استيلا و سلطنت و قدرت مطلقه ضمير متكلّم وحده مىآورد ، و در مقامى كه اسباب را دخالت مىدهد ضمير متكلّم مع الغير مىآورد دقت بسزا لازم است .
تبصره : در سرّ استجابت دعا بايد به اين چند مطلب توجّه داشت :
الف : نفس ناطقهء انسانى موجودى مشترك بين طبيعت و عقل است لذا مبحث نفس نيز مشترك بين علم طبيعى و الهى است كه برخى از مسائل آن به عنوان كتاب نفس در طبيعيّات مطرح مىشود چون نمط سوم « اشارات » و كتاب نفس « شفاء » و غيرهما ، و برخى در الهيّات چون چهار نمط آخر « اشارات » و برخى از فصول الهيّات « شفاء » .
ب - مطلب ديگر توحيد حق سبحانه و تعالى به منطق كامل قرآنى يعنى توحيد اسلامى كه موضوع مباحث كتب حكمت متعاليه و صحف عرفانيّه است يعنى « انّ البارى تعالى كلّ الأشياء و مع كونه كلّ الأشياء لا يوجد فيه شيء من الأشياء حتّى يكون هناك كثرة لا بالفعل و لا بالقوة » [ 237 ] فافهم . و از آن در اصطلاح فنّى خودشان تعبير به وحدت شخصى وجود مىكنند كه وجود مساوق حق است يعنى
هُوَ الْأوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ
( حديد : 4 ) . زبان إبراهيم خليل و يوسف صدّيق عليهما السّلام است :
قَالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّمواتِ وَ الْأرْضِ الَّذى فَطَرَهن
[ 238 ] ( انبياء : 57 ) ،
فاطِرَ السَّمواتِ وَ الْأرْضِ أنْتَ وَلِيِّى فِى الدُّنْيا وَ الْآخِرةِ
[ 239 ] ( يوسف : 102 ) . غرض در توجّه به معنى فطر و فاطر در توحيد حقيقى است .
چو إبراهيم و يوسف باش ذاكر * جناب حق تعالى را به فاطر
كه بى دور و تسلسلهاى فكرى * بيابى دولت توحيد فطرى
ترا صد شبههء ابن كمونه * نماند خردلى بهر نمونه
ج - مطلب ديگر اينكه نفس ناطقهء انسانى منطبع در مادّه نيست و چون عارى از موادّ و قوّه و استعداد است نسبت تعلّق او با غير از بدنش را امكان هست چنان كه