قطب نما و قبله نما حاصل شده است كه در حد كفايت است ، درس را به يك تبصره ، و فذلكه بحث ، خاتمه مى دهيم .
تبصره :
در خاتمه درس صد و نهم جدول اطوال و عروض بلاد را از زيج بهادرى نقل كرده ايم ، در عنوان جدول عبارت صاحب زيج مذكور اين بود :
« آنچه في زماننا هذا در دفاتر قدماء ارقام اطوال و عروض بلدان يافته مىشود اكثر آن مختلف است كه غايت تفاوت اختلاف تقريبا به دو درجه مى رسد » .
غرض ما اين است كه بايد به گفته يك رصدى صاحب زيج كه غايت تفاوت اختلاف ارقام اطوال و عروض بلدان در دفاتر قدماء تقريبا به دو درجه مى رسد توجه بسزا داشت و جدا در دفتر خاطر نگاشت . و ما نيز در پايان درس 82 بدان آگاهى داده ا يم .
پس اگر اختلاف بيش از اندازه ياد شده ديده شده است ، اشتباه و سهو از كاتب است نه از اعمال رصدى . مثلا در يك دفترى طول بلدى به حروف جمل « له » درجه است ، و در ديگرى « كه » درجه ، كه ده درجه تفاوت است و بى گمان نادرست است ، يا « كه « « له » شده است و يا به عكس ، و هكذا نظائر آن دو ، فتبصر و تدبر جدا " .
اگر بخواهيم با دائره هنديه مثلا در قم سمت اصفهان را كه شهر همسايه قم است تحصيل كنيم و به اندازه يك درجه غربى در عمل خبط روى آورد ، و بر خط سمت يك درجه خبط پيش برويم ، ناگاه مى بينيم از همدان مثلا سربدر آورده ايم ، تا چه رسد به اختلاف بيشتر .
يك درجه تحريف مانند يك نقطه تصحيف است : گركانى در ابداع البدايع آورده است كه مردى را ديدند گريان ، از سبب پرسيدند ، گفت امروز با كنيزكان قدرى دوغ خورده ام ، از آن پس قرآن تلاوت كردم تا اين آيه : « فاعتزلوا النساء في المخيض » ( با خاء ) .
و ديگرى گفت كه پيغمبر عسل را در روز آدينه دوست همى داشت ، معلوم شد غسل را تصحيف كرد .