مغناطيسى در حالت سكون گاهى با خط نصف النهار كه خط زوال است مطابق است كه هر دو يك خط در سطح دائره نصف النهارند و هر دو خط زوال اند ، و گاهى با آن تقاطع مىكند . و تقاطع بدين سبب است كه خط نصف النهار مانند دائره نصف النهار از دو قطب جغرافيائى مى گذرد ، و اين خط همواره ثابت است زيرا كه دو قطب جغرافيائى ثابت اند ، اما خط ديگر كه عقربه مغناطيسى مفروض است همواره در سطح دائره نصف النهار نيست زيرا كه از دو قطب مغناطيسى شمال و جنوب مى گذرد ، و قطب مغناطيسى از قطب جغرافيائى گاهى فاصله مى گيرد لذا عقربه مغناطيسى با خط نصف النهار تقاطع مىكند . و بايد دانست كه دو قطب مغناطيسى يك جا ثابت نيستند بلكه ميدان چرخش و نوسان دارند . و اين ميدان مغناطيسى از اسرار طبيعت موجب اعجاب است ، و در كتب مربوطه درباره آن مطالبى مذكور است . و محل شمالى مغناطيسى در نقطه اى در حوالى شمال كشور كانادا است .
2 و آن كه گفته است « : و اين بواسطه ميل طبيعى مغناطيس است » . . . ناظر به عبارات جام جم است كه گويد :
« در كتاب هيدن در باب مغناطيس چنين نوشته است كه استرميوس در كتاب خود در تاريخ وقايع سال يكهزار و ششصد و هشتاد و دو مسيحى مطابق يكهزار و نود و سه هجرى چنين نوشته است كه التارف چنين گفته است كه قوت جاذبه مغناطيس را هيچكس درست معلوم نكرده است ، و كسى كه كاشف اين سر باشد بما معلوم نگشته است ، و ليكن آن كسى كه خاصيت حركت او را از هر سمت به جانب قطب شمال استنباط كرد را جربكان ايلچستر بود كه در سامرست شيئر مسكن داشت ، و در هفدهم جون يكهزار و دويست و نود و چهار مسيحى مطابق ششصد و نود و سه هجرى در اواخر رجب سال مزبور وفات كرده است . و اهل ايطاليا ماده او را از ماده فولاد و آهن دانسته اند .
و از آن كه اختلاف او دائم به يكسان نيست هوى ليوس پيتل مكشوف ساخت . و آن كسى كه قطب نماى ملاحى را اختراع كرد فلويوجيؤجأ بود كه يكى از اهل
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 801
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٨٠١