درس 29 : دائره وسط سماء رؤيت ، يا دائره عرض اقليم رؤيت
در علم هيأت از هشت اقليم بحث مىشود : هفت اقليم زمينى و يك اقليم آسمانى . در صحف عرفانى نيز از هشت اقليم سخن بميان مى آيد : هفت اقليم ارضى و يك اقليم فوق طبيعت و وراى آن كه آن را عالم مثال منفصل نيز مى گويند .
هر دو فريق در هفت اقليم ارضى اتفاق دارند و آن عبارت است از تقسيم كره ارض به نحوى خاص به هفت قسمت ، و تسميت هر قسم به اقليم كه به تفصيل درس آن در پيش است . اين هفت اقليم در السنه ارباب قلم به نظم و نثر بسيار است بلكه در محاورات روزانه مردم نيز دائر و سائر است . شيخ سعدى در گلستان گويد :
نيم نانى گر خورد مرد خداى
بذل درويشان كند نيم دگر
هفت اقليم ار بگيرد پادشاه
همچنان در بند اقليم دگر
برخى از مؤلفات به نام « هفت اقليم » است ، مانند هفت اقليم امين احمد رازى ( 1010 ه ) كه در آن بقلم شيوا و رسا حسن صنعت شگفت در تراجم رجال و اماكن به كار برده است .
اما بحث از اقليم هشتم به اصطلاح عارف از موضوع رساله خارج است و ما محض مزيد بصيرت عنوان كرده ايم و بدين معنى در دفتر دل ثبت است كه :
بلى يا بى دلى را كاندر آغاز
خداوندش نموده دفتر راز
بسى افراد امى بى تعلم
گذشته از سر اقليم هشتم