درس 61 : افلاك كلى و جزئى
نقد عمرم بشد اندر ره تدوير و مدير
در ره جوزهر و مايل و حامل چه كنم
در آخر درس قبل گفته ايم كه حركات افلاك معدل النهار و مدير و جوزهر و مايل بخلاف توالى است ، و ديگر افلاك محيط بارض مطلقا حركات آنها بتوالى است . در حركت چهار فلك بخلاف توالى بنظم گفته آمد كه :
جانب غرب روانند چهار ايسائل
اطلس و جوزهر و باز مدير و مائل
مراد از اطلس معدل النهار است و بتعبير شيخ بهائى در اول تشريح الافلاك در بيان هيئت مجسمه :
« العالم الجسمانى كرة منضدة من ثلاث عشرة كرة متلا صقة اعلاها الاطلس و هو كاسمه غير مكوكب » .
يعنى عالم جسمانى يك كره است كه از سيزده كره چهار عنصر و نه فلك به ترتيب روى هم چيده صورت گرفته است ، كره برترين بنام اطلس است كه مانند لفظ خود اطلس است . يعنى مانند اطلس بى نقطه ، بى ستاره است .
اما حركات افلاك تداوير كه غير محيط به ارض اند ، لاجرم اگر حركت اعلاى آنها بتوالى است چنان كه تداوير متحيره ، حركت اسفل آنها بخلاف توالى است ، و اگر اعلاى تدوير بر خلاف توالى باشد چنان كه تدوير قمر حركت اسفل آن بتوالى خواهد بود . و به نظر و عبارت در غايت متانت و مناسبت قوشچى در آخر باب پنجم فارسى هيئت « : اولى آنست كه اعلا را اعتبار كنند و حركت تذوير قمر را از حركات شرقى شمرند ، و باقى را از حركات غربى » .