درس 55 : كرويت ارض
سخن در بيان طول و عرض بلاد و طريق تحصيل آنها بود كه بمناسبت بحث ، تحريم مطالبى و تحقيق و تنقيب مسائلى بميان آمد . و در درس 45 وعده داده ايم كه يادداشتهايى كه از كتب ارباب فن را به لحاظ تمرين مباحث و تشحيذ اذهان در طول و عرض بلاد عنوان كنيم كه برخى گفته آمد و اينك وقت و نوبت برخى ديگر فرا رسيده است :
در كتاب هيئت منظوم نگارش ميرزا ابراهيم اردكانى در بيان طول و عرض نقاط مختلفه زمين چنين آمده است ( ص 71 ط 1 ) :
زخط استوا تا قطب ارضى است
نود قسمت ، بنام بعد عرضى است
چه خواهى جستن عرض مكانى
بجو تو ميل جرم آسمانى
كه اندر سمت راس آن مكان است
به قدر ميل او عرض مكان است
بهر جا كار تفاع قطب بينى
همان اندازه دان عرض زمينى
اگر خواهى شوى از طولش آگاه
زخط نيمروزى رصدگاه
شمر تا سمت راس آن مكان را
كه تا مرصد بيابى طول آن را
چو نجمى آيدت بر جانب سر
از آنجا تا به مرصد وقت بشمر
بهر ساعت از آن يه درجه طول است
بدين نسبت بدان هر چه فصول است
در بيت دوم و سوم گويد :
هر گاه كوكبى در افقى از سمت راس گذرد بعد آن كوكب مساوى با عرض بلد است . در درس دهم دانسته ايم كه بعد كواكب قوسى از دائره ميل است ميان مركز