درس 36 : تحصيل عرض بلد
اين درس در بيان عبارت نقل شده از زيج بهادرى در درس پيش دريافتن عرض بلد است :
قوله « : پس اگر بلد ذات ظل واحد » . . . مراد از اعظم ترين ارتفاعات ، اعظم ترين ارتفاعات آفتاب است ، و همچنين مراد از اصغرترين ارتفاعات ، چنان كه در ديگر زيجات چون زيج الغ بيكى و زيج محمدشاهى و غيرهما بدان تصريح شده است ، بدين عبارت :
« پس اگر بلد ذات ظل واحد باشد ميل كلى را بر اصغر ارتفاعات آفتاب افزاييم ، يا از اعظم ارتفاعات بكاهيم ، تمام عرض بلد حاصل شود » .
از درس 32 تا 35 دانسته ايم كه قسم سوم و چهارم از اقسام آفاق هفتگانه كه عرض آن برابر ميل كلى ، و عرض اين بيشتر از آن و كمتر از تمام آنست آفاق ذات ظل واحداند . و دانستى كه تحصيل قوس غايت ارتفاع و انحطاط كوكب را بايد به لحاظ موافات مركز جرم آن با فلك نصف النهار كه همان حلقه نصف النهار و دائره نصف النهار است اعتبار كرد . حال گوييم كه مراد از اعظم ترين ارتفاعات آفتاب غايت ارتفاع او در وقتى كه در منقلب جانب قطب ظاهر از معدل النهار است ، مى باشد ، و از اصغرترين ارتفاعات آن غايت ارتفاع اوست در وقتى كه در منقلب جانب قطب خفى از معدل بود .
و اين امور به خوبى دانسته شده است كه :
الف قوسى از نصف النهار كه ما بين سمت الراس و معدل النهار از جانبى كه