شاخصى پهن ( شاخص صفيحى ) مثلا تخته فلزى بر روى آن خط و در امتداد آن به استقامت نصب كنيم ، آن صفحه در سطح دائره نصف النهار خواهد بود ، و ظل آن تخته فلز از وقت طلوع شمس تا هنگام رسيدنش به اين دائره به جانب مغرب بود و همين كه شمس به اين دائره رسيد ، نه صفحه جانب غربى آن تخته فلز را ظل بود و نه صفحه جانب شرقى آن را بلكه خط ظلى از او بر نفس خط زوال اعنى خط نصف النهار منطبق است ، يعنى ظل شاخص كه همان تخته فلز است بر روى خط زوال قرار مى گيرد . و چون شمس از دائره نصف النهار زايل گردد يعنى مايل گردد ، صفحه جانب شرقى آن سايه افكند پس هنگام انعدام ظل از صفحه جانب غربى شاخصى آنچان اول ظهر حقيقى بود و اگر بر آن خط ديوارى بنا كنند ، حكم دو صفحه شرقى و غربى ديوار مانند همان دو صفحه شاخص نامبرده است كه در اين عمل خود ديوار شاخص خواهد بود .
اما رسول اكرم صلى الله عليه و آله بدون اينكه آلات نجومى و قواعد رياضى به كار برد چنان كه درباره قبله مدينه گفته ايم ديوار مسجد مدينه را در سطح دائره نصف النهار بنا نهاد و به مردم تفهيم كرد تا زوال ظهر را از روى آن تشخيص دهند . در اين مقام به نقل مقالتى از كتاب راه سعادت جناب استاد بزرگوارم علامه ذوالفنون حاج ميرزا
تعيين سمت قبله و تشخيص ظهر حقيقى مدينه منوره به اعجاز رسول الله (ص) (فارسى) — صفحة 24
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٢٤