از حضرت امام صادق عليه السّلام روايت شده است كه فرمود :
حديث تدريه خير من الف ترويه ، و لا يكون الرجل منكم فقيها حتى يعرف معاريض كلامنا و ان الكلمة من كلامنا لتنصرف على سبعين وجها لنا من جميعها المخرج « 1 » .
جايى كه يك كلمه حديث را هفتاد وجه معنى و مخرج صحيح باشد ، پس چه پندارى در كلمات الهى كه آن را نفاد نيست .
ابو طالب مكى ( متوفى 386 ه ق ) در قوت القلوب گويد :
اقل ما قيل فى العلوم التى يحويها القرآن من ظواهر المعانى المجموعة فيه اربعة و عشرون الف علم و ثمانمأة علم اذ لكل آية علوم اربعة ظاهر و باطن و حد و مطلع . و قد يقال انّه يحوى سبعة و سبعين الف علم و مأتين من علوم اذ لكل كلمة علم و كل علم عن وصف فكل كلمة تقتضى صفة و كل صفة موجبة افعالا حسنة و غيرها على معانيها فسبحان اللّه الفتّاح العليم . « 2 »
و نيز گويد :
قال بعض علمائنا لكل آية ستون الف فهم و ما بقى من فهمها اكثر . « 3 »
اين عدد وجوه معانى را ، كه در قوت القلوب نقل كرده است ، حق است ؛ ولى معانى و درجات آيات ، مطابق عوالم ظهور و بروز آن و منازل شهود و شئون آن ، غير متناهى است ، چنان كه اشارتى رفت و باز بحث تفصيلى آن در پيش است . و كلام شريف فسبحان اللّه الفتاح العليم اشاره به همين دقيقه است كه گفتهايم . و او را در كتاب ياد شده ، در اين مطلب حول قرآن ، كلمات بسيار بلند و ارزشمند است . از امير المؤمنين - عليه السّلام - روايت كرده است كه فرمود : لو شئت لا و قرت سبعين بعيرا من تفسير فاتحة الكتاب « 4 » .
هامش
( 1 ) - فصل الخطاب كرمانى طبع 2 ، صفحه 29 .
( 2 ) - جلد 1 ، صفحه 119 طبع مصر .
( 3 ) - صفحه 105 ، جلد 1 .
( 4 ) - صفحه 105 ، جلد 1 .