تفسير هدايت (فارسى) — صفحه 476

پوشش و وسيلهء دفاعى از ( گرمى ) آن قرار نداده بوديم . » آيا ذو القرنين در مشرق به كجا رسيد ؟ نمىدانم ، ولى آنجا منطقه‌اى چندان ابتدايى بود كه مردم آن خانه‌هايى براى حفظ كردن خود از گرمى خورشيد نداشتند ، چنان كه در حديثى مأثور از امام باقر ( عليه السلام ) آمده است : « از ساختن خانه‌ها علم و اطلاعى نداشتند » . « 8 » بعضى گفته‌اند كه منطقه به صورت بيابانى بود كه كوه‌ها بر آن سايه مىافكندند ، و شايد مردمان / 479 پوششى هم بر روى تن نداشتند . [ 91 ] كَذلِكَ وَ قَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً - و بدين گونه بر هر چه از آگاهى و خبر در نزد او بود ما احاطه و اطلاع داشتيم . » اين سير كردن از مغرب تا اول مشرق دليلى بر قدرت و سلطهء ذو القرنين بود ، ولى دور از سلطهء خدا نبود ، و خدا محيط بر او بود . [ 92 ] ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً - سپس با پيروى از سببى به راه افتاد . » [ 93 ] حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ - تا به ميان دو سد رسيد . » بين السّدّين ظاهرا به معنى ميان دو كوه است ، و پيشتر از آن سخن گفتيم كه جاى آن در منطقهء قفقاز است ، و بدين جهت حملهء او رو به جانب شمال بوده است . وَجَدَ مِنْ دُونِهِما قَوْماً لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا - و در آن سوى آن با قومى رو به رو شد كه تقريبا از فهم زبان عاجز بودند . » زبان تكلم آنان سخت از زبانى كه ذو القرنين با آن سخن مىگفت بيگانه بود و زبان يكديگر را نمىفهميدند ، و خدا كه سخن گفتن را به آدمى آموخته است وسيله‌اى براى ايجاد تفاهم ميان دو طرف پديد آورد .