الفصل الثّامن في إرادته تعالى و كلامه
قالوا : إرادته تعالى علمه بالنّظام الأصلح ، و بعبارة اخرى : علمه بكون الفعل خيرا ، فهي وجه من وجوه علمه تعالى ، كما أنّ السّمع ، بمعنى العلم بالمسموعات ، و البصر ، بمعنى العلم بالمبصرات ، و جهان من وجوه علمه ، فهو عين ذاته تعالى . و قالوا : الكلام فيما نتعارفه لفظ دالّ على ما في الضّمير كاشف عنه ، فهناك موجود اعتباريّ - و هو اللّفظ الموضوع - يدلّ دلالة وضعيّة إعتباريّة ( 1 ) على موجود آخر ، و هو الّذي في الذّهن ، و لو كان هناك موجود حقيقيّ ( 2 ) دالّ بالدّلالة الطّبعيّة على موجود آخر كذلك ، كالأثر الدّالّ على مؤثّره ، وصفة الكمال في المعلول الكاشفة عن الكمال الأتمّ في علّته ، كان أولى و أحقّ بأن يسمّى كلاما ، لقوّة دلالته ، و لو كان هناك موجود أحديّ الذّات ذو صفات كمال في ذاته ، بحيث يكشف بتفاصيل كماله و ما يترتّب عليه من الاثار عن وجوده الأحديّ و هو الواجب تعالى ، كان أولى و أحقّ باسم الكلام ، و هو متكلّم لوجود ذاته لذاته . ( 3 )
هامش
( 1 ) - كلام از آن جهت كه يك لفظ است وجودى حقيقى دارد و از كيفيات محسوس يا نفسانى محسوب مىشود ، اما از جهت ارتباطش با معنا يك موجود اعتبارى است ؛ وجود لفظ اعتبارا وجود معناست ، مثلا لفظ ميز وجودش همان وجود ميز است ، اما اعتبارا نه حقيقتا ، بر خلاف صورت ذهنى ميز يا ميز خارجى كه وجود هردو ، وجود حقيقى ميز مىباشد و لذا اگر گفته مىشود كلام ، موجود اعتبارى است در ارتباط با معنا و نسبت به معنا يك موجود اعتبارى است نه فى حد نفسه .
( 2 ) - حال اگر يك موجود حقيقى را در نظر بگيريم كه دلالت حقيقى بر چيزى داشته باشد ( نه اعتبارى ) مانند دود كه دلالت حقيقى بر آتش دارد و وجود ممكن كه دلالت حقيقى بر وجود واجب دارد نيز كمالات موجود در عالم هستى كه دلالت حقيقى بر وجود اين كمالات به نحو بالاتر و شريفتر در واجب تعالى دارد در اين صورت آن موجود به طريق اولى كلام خواهد بود و اين نام براى او سزاوارتر از لفظى است كه دلالتش اعتبارى است ، زيرا كه وجودش اصيل و دلالتش قوى است حتى در كاربردهاى رايج ما گاهى اين معناى تعميميافته مورد نظر است كه از آن به زبان حال تعبير مىشود مثلا مىگوييم رنگ رخسار تو به من مىگويد شرمندهاى يا وقتى به قبرستان مىرويم مىگوييم قبرستان به من مىگويد دنيا محل ماندن نيست و . . . در همهء اين موارد ، نوعى انتقال از چيزى به چيزى و دلالت چيزى بر چيزى بوده كه رابطه حقيقى ميانشان برقرار شده است . به اين اعتبار همهء مخلوقات و آفريدههاى واجب كلماتى هستند كه بر هستى خداى متعال و كمالات وجودى او دلالت دارند و ازاين رو مىتوان آنها را كلام خواند و خداوند را نيز كه مصور و مبدأ اين وجودات است و اين وجودات از او نشأت گرفتهاند متكلم ناميد .
( 3 ) - چنانكه ملاحظه شد در مطالب بالا دو وجه و دو بيان براى اتصاف واجب تعالى به صفت كلام آمده است . ظاهر بيان نخست آن است كه كلام بر فعل واجب تعالى به اعتبار دلالت آن بر كمالات آن وجود مقدس قابل اطلاق است و در نتيجه ،