الفصل الرّابع عشر في السّرعة و البطء ( 1 )
إذا فرضنا حركتين و اعتبرنا النّسبة بينهما ، فإن تساوتا زمانا ، فأكثرهما قطعا للمسافة أسرعهما ، و إن تساوتا مسافة فأقلّهما زمانا أسرعهما ، فالسّرعة قطع مسافة كثيرة في زمان قليل ، و البطء خلافه . ( 2 ) قالوا : إنّ البطء ليس بتخلّل السّكون ، بأن تكون الحركة كلّما كان تخلّل السّكون فيها أكثر كانت أبطأ ، و كلّما كان اقلّ كانت أسرع ، و ذلك لاتّصال الحركة بامتزاج القوّة و الفعل فيها ، فلا سبيل إلى تخلّل السّكون فيها . ( 3 )
و قالوا : إنّ السّرعة و البطء متقابلان ( 4 ) تقابل التضادّ ، و ذلك لأنّهما وجوديّان ، فليس تقابلهما تقابل التّناقض ، أو العدم و الملكة ، و ليسا بالمتضائفين ، و إلّا كانا كلّما ثبت أحدهما ثبت الآخر ، و ليس كذلك ، فلم يبق إلّا أن يكونا متضادين و هو المطلوب . و فيه :
أنّ من شرط المتضادّين أن يكون بينهما غاية الخلاف ، و ليست بمتحقّقة بين السّرعة و البطء ، إذ ما من سريع إلّا و يمكن أن يفرض ما هو أسرع منه ، و كذا ما من بطىء إلّا و
هامش
( 1 ) - از جمله مفاهيمى كه به حركت تعلق مىگيرد مفهوم سرعت است . واژهء سرعت معانى گوناگونى دارد ، مانند : 1 . سرعت به معناى جريان ، سيلان و گذرايى . مؤلف در پايان همين فصل به اين معنا اشاره مىكند و سرعت به اين معنا را ويژگى همهء حركات به شمار مىآورد ، 2 . مفهومى كه از نسبت مسافت حركت به زمان حركت به دست مىآيد ، 3 . سرعت به معناى تند شدن حركت كه به آن شتاب گويند اطلاق مىشود . از اين جهت حركات بر سه دستهاند : الف - حركات تندشونده ، ب - حركات كندشونده ، ج - حركات يكنواخت ، 4 - سرعت به معناى پيمودن مسافت زياد در زمان كم در برابر بطء به معناى طى مسافت كم در زمان زياد . آنچه مؤلف در اين قسمت دربارهء سرعت بيان كرده است بيان معناى اخير است .
( 2 ) - برخى در تبيين تندى و كندى حركت و بيان تفاوت ميان آن دو گفتهاند كه كند شدن يك حركت درواقع به خاطر واقع شدن سكونهاى بيشترى در لابهلاى آن حركت است و اختلاف ميان حركات در مقدار اين سكونهايى است كه در لابهلاى حركت قرار مىگيرد اما اين نظريّه باطل است ، زيرا يك حركت تنها در صورتى يك حركت است كه متصل و پيوسته باشد و وجود وقفه در آن به معناى زوال آن است و به تعبير ديگر ، يك جريان پيوسته است كه انقسام آن به نحو بالقوه است و اگر سكون در لابهلاى حركات وجود داشته باشد حركت بالفعل منقسم بوده و اجزاى بالفعل خواهد داشت .
( 3 ) - يكى از بحثهايى كه دربارهء سرعت و بطء مطرح است آن است كه چه رابطهاى ميان اين دو صفت و ويژگى حركت وجود دارد ؟ آيا ميان آنها تقابل مصطلح برقرار است و اگر هست كداميك از انواع چهارگانه تقابل در مورد آنها صادق است ؟ ملا صدرا و بسيارى از فلاسفه برآنند كه ميان سرعت و بطء تقابل تضاد برقرار است .
( 4 ) - اما متقابل بودن اين دو وصف از اين جهت است كه اجتماعشان در شىء واحد از جهت واحد ، ناممكن است ؛ يعنى نمىتواند حركت واحد از جهت واحد ، هم سريع باشد و هم بطىء .