علاوه بر لحن روايات مذكور روايات مستفيضى از طرق شيعه « 1 » و اهل سنت « 2 » آمده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و صحابهاش وقتى تمام شدن سوره را مىفهميدند كه بسم اللّه ديگرى نازل مىشد . و اين معنا را به طورى كه در الاتقان « 3 » آورده ابو داود و حاكم و بيهقى و بزار از طريق سعيد بن جبير از ابن عباس نقل كردهاند . و ابن عباس گفته است : رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله نمىدانست چه وقت سوره تمام مىشود تا آنكه بسم اللّه الرّحمن الرّحيم نازل گردد . و بزار اضافه كرده كه وقتى بسم اللّه نازل مىشد معلوم مىگشت كه آن سوره خاتمه يافته و سوره ديگرى شروع شده است .
و نيز الاتقان از حاكم به طريق ديگر از سعيد از ابن عباس نقل كرده كه گفت : مسلمانان نمىدانستند سوره چه وقت و در كدام آيه تمام مىشود تا
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ *
ديگرى نازل مىگرديد و چون نازل مىشد مىدانستند كه سوره تمام شده است « 4 » . حاكم درباره اين روايت گفته است :
همه شرايط بخارى و مسلم را واجد است .
و نيز از وى به طريقى ديگر از سعيد از ابن عباس روايت كرده كه گفت :
وقتى جبرئيل بر رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله نازل مىشد
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ *
را مىخواند ، آن حضرت مىفهميد كه از اينجا سورهاى ديگر شروع مىشود « 5 » .
و حاكم اين روايت را صحيح دانسته است .
هامش
( 1 ) . تفسير عياشى : 1 / 19 .
( 2 ) . مستدرك حاكم : 1 / 231 ، كتاب الصلاة .
( 3 ) . الدر المنثور : 1 / 7 .
( 4 ) . الدر المنثور : 1 / 7 .
( 5 ) . الدر المنثور : 1 / 7 .