زيرا وقتى جايز است ارتكاب مجاز كرد كه نشود كلام صاحب كلام را حمل بر حقيقت نمود . « 1 »
س 967 - اگر غير از انسان و حيوان ، ساير موجودات از نباتات و جمادات هم شعور و اراده مىداشتند ، بايد آثار اين شعور از آنها نيز مثل انسانها و حيوانات بروز مىكرد ، و حال آنكه مىدانيم آنها فعل و انفعالهاى شعورى ندارند ؟
ج - پاسخ اين است كه : هيچ دليلى نداريم بر اينكه علم داراى يك سنخ است تا وقتى مىگوييم : نباتات و جمادات هم شعور دارند ، آثار شعور واقع در انسان و حيوان نيز از آنها بروز كند . ممكن است شعور هم براى خود مراتبى داشته باشد و به خاطر اختلاف مراتب ، آثارش نيز مختلف گردد .
علاوه بر اينكه آثار و اعمال عجيب و متقنى كه از نباتات و ساير انواع موجودات طبيعى در عالم مشهود است ، هيچ دست كمى از اتقان و نظم و ترتيبى كه در آثار موجودات زنده مانند انسان و حيوان مىباشد ، ندارد .
پس نمىشود گفت غير از چهار طبقه از موجودات ( انسان و حيوان و فرشته و جنّ ) كه حيات و نطق دارند ، بقيه موجودات فاقد علم و نطقاند و ديگر هيچ موجودى اراده و شعور ندارد ، نه در ظاهر و نه در پس پرده ، و نه در باطن
هامش
( 1 ) . الميزان ؛ ج 13 ، ص 151 و 152 . [ با تصرف ]