مىدهد ، عقل و لشكريانش را بشناسند ، و از جهل و لشگريانش نيز باخبر باشند ، و هنگامى كه بعضى از ياران توضيحات بيشترى مىخواهند امام عليه السلام مىفرمايد :
« خداوند براى عقل هفتاد و پنج لشكر قرار داده كه ضد آنها جنود جهل است ، و در ضمن اين هفتاد و پنج لشكر كه در صدر كلام امام عليه السلام واقع شده مىفرمايد : « وَالشُّكْرُ وَ ضِدُّهُ الْكُفْرانُ ؛ يكى از لشكريان عقل شكر است و ضد آن كفران است » . « 1 »
* * * تعبيراتى كه در روايات دهگانهء بالا آمده به خوبى نشان مىدهد كه تا چه اندازه اين رذيلهء اخلاقى خطرناك است و تا چه حد آثار سوء آن در زندگى فردى و اجتماعى نمايان است ، و چگونه انسان را از اوج نعمت بر خاك مذلّت مىكشاند ، توفيقات را سلب مىكند و مايهء دورى از خدا و نزديكى به شيطان است .
در اينجا چند نكته شايان ذكر است :
1 - معنى كفران نعمت
كفر در اصل به معنى پوشانيدن چيزى است ، و از آنجا كه شخص ناسپاس در واقع سعى در پوشانيدن ارزش نعمت مىكند به عمل او كفران مىگويند .
بديهى است كفران نعمت ، گاه در قلب است و گاه با زبان ، و گاه در عمل .
در قلبِ خود نعمت را بىمقدار يا كم اهميت مىشمرد ، و با زبان نيز سخن مىگويد كه نشانهء بىاعتنائى نسبت به نعمت و بىارزش بودن آن است ، و در عمل به آن اهميت نمىدهد ، و به جاى حسن استفاده از آن سوء استفاده مىكند ، به همين دليل بزرگان علم اخلاق فرمودهاند : « الشُّكْرُ صَرْفُ الْعَبْدِ جَمِيْعَ ما انْعَمَهُ اللَّهُ تَعالَى فى ما خُلِقَ لَاجْلِهِ ؛ شكر نعمت آن است كه بندگان خدا ، نعمتهايى را كه به آنها بخشيده است ، در همان راهى مصرف كنند كه براى آن آفريده شده » و بنابراين كفران و ناسپاسى آن است
هامش
( 1 ) . بحار الانوار ، جلد اول ، صفحه 110 ( با تلخيص ) .