زشت ديگر ، كه هر كدام به تنهايى يا به ضميمهء ديگرى ، آتش انتقام جويى را در دل انسانها بر مىافروزد ، و مردم را به جان هم مىاندازد ، نظام اجتماعى را به هم مىريزد ، و گاه باعث ضايع شدن اموال و نفوس و از ميان رفتن قدرت جامعهها و كشورها مىگردد .
طرق درمان انتقام جويى و كسب فضيلت عفو
بهترين راه براى درمان صفت رذيلهء انتقام جويى و صعود به اوج فضيلت عفو و گذشت در درجه اول ، تفكر دربارهء پيامدهاى هر كدام از اين دو صفت است ، هنگامى كه انسان ببيند عفو و گذشت چه بركاتى در دنيا و آخرت دارد و چگونه سبب قدرت و آبرو و عظمت نزد خلق و خالق مىشود ، و انسان را از بسيارى از مشكلات زندگى و دردسرهاى فراوان مىرهاند و به او محبوبيت در نزد مردم و خدا مىدهد در حالى كه انتقام جويى گاه شيرازهء زندگى او را به هم مىريزد ، و جان و مال و آبروى او را با انواع خطرات مواجه مىكند به يقين عفو و گذشت را بر انتقام جويى ترجيح خواهد داد ، و كم كم اين مسأله به صورت خلق و خو و ملكهء اخلاقى در مىآيد .
از سوى ديگر هنگامى كه ريشههاى انتقام جويى را كه در بالا اشاره شد بشناسد و به درمان يك يك آنها بپردازد ، با از ميان رفتن علت ، معلول نيز از ميان خواهد رفت ، و كينهتوزى و انتقامجويى جاى خود رابه دوستى و محبت و عفو و گذشت خواهد سپرد .
به اين ترتيب به پايان بحث دربارهء فضيلت عفو و گذشت و رذيلهء انتقام جويى مىرسيم هر چند هنوز مسايل ناگفته در اينجا كم نيست .