3 - بايد از مسائل عاطفى از آيات و رواياتى كه عواطف مذهبى طرفين را تحريك و بسيج مىكند بهره گرفت و براى هر دو طرف شخصيت والايى قائل شد تا به خاطر احساس شخصيت حاضر به عفو و گذشت نسبت به بعضى از خواستههاى خود بشود .
4 - گاه اصلاح كننده بايد از خود نوعى فداكارى به خرج دهد و مثلًا مبلغى از ادعاى طرفين را بر عهده بگيرد ، همان گونه كه در حديث امام صادق عليه السلام و مفضّل در ضمن احاديث بالا خوانديم ، و به يقين مالى كه در اين راه خرج مىشود از بهترين انفاقهاى در راه خدا محسوب مىشود .
5 - شخص مُصلح بايد به شدت از جانبدارى يك طرف بپرهيزد ، و به تعبير ديگر خود را بىطرف و نسبت به هر دو علاقهمند و با محبت نشان دهد ، زيرا هر گونه جانبدارى از يكى از طرف او را از رسيدن به مقصود باز مىدارد . البته افراد زورگو و بىمنطقى هستند كه هرگز سر در برابر حق و عدالت و اصلاح فرود نمىآوردند آنها حكم ديگرى دارند كه در شرح آيات گذشته بيان شد .
6 - در بسيارى از مواقع پيمودن راه طولانى اصلاح نياز به صبر و حوصله و خونسردى دارد . شخص مصلح نبايد زود مأيوس شود و درهاى اصلاح را به روى خود بسته ببيند ، بلكه بايد بداند پيچيدهترين اختلافات را مىتوان با صبر و شكيبايى و درايت و تدبير حل كرد . بنابراين اگر در يك مرحله ناكام شود مسأله را نبايد پايان يافته اعلام كرد !
به تعبير ديگر افساد جنبهء تخريبى دارد و كار آسانى است ولى اصلاح جنبهء سازندگى دارد و كار پيچيدهاى است . يك بناى عظيم را مىتوان با چند بمب منفجر كرد و با خاك يكسان نمود ، ولى ساختن آن سالها وقت لازم دارد . بناى اعتماد و دوستى و محبت و صميميت در جوامع انسانى نيز چنين است ، تخريب آن آسان و سريع ، و ساختن آن پيچيده و دراز مدت . بنابراين در امر اصلاح هرگز شتابزدگى عاقلانه نيست .
اين سخن را با داستان عبرتآموزى كه در بحار الانوار آمده است پايان مىدهيم :
مرحوم علّامه مجلسى از بعضى نقل مىكند كه در زمانهاى گذشته مردى غلامى
اخلاق در قرآن ( فارسى ) — صفحة 318
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣١٨