2 .
أَ فَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ * أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ .
انسان بذر مىپاشد ، مىنشاند ، شخم مىزند و آبيارى مىكند و دراينباره ترديدى وجود ندارد . امّا بذر ، نهال ، آب ، زمين ، رشد كردن و ديگر امور از قبيل خورشيد و هوا از كجاست ؟ اگر مادىها بگويند : اينها فاعلى بدون خرد هستند ، به آنان مىگوييم : اين سخن شما نيز از گويندهاى است كه خرد ندارد .
لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْناهُ حُطاماً فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ .
« ها » در « جعلناه » به زرع برمىگردد كه از جمله :
« ما تَحْرُثُونَ »
بهدست مىآيد . الحطام : خاشاك . خدا مىگويد : « و با آن گياهان گوناگون به فراوانى برويد . ناگاه خشك شود و باد به هرسو پراكندهاش سازد » . « 1 »
« تَفَكَّهُونَ » :
از آفتهايى كه به كشتهء شما رسيدهاند در شگفت مىمانيد و مىگوييد :
إِنَّا لَمُغْرَمُونَ
ما فراوان رنج برديم و بر اين كشته فراوان خرج كرديم و به اعتماد ظاهر آن بدهكارىها و تاوانهايى را برعهده گرفتيم اما اينك هيچ سودى از آن نبرديم . نيز مىگوييد :
بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ .
بلكه ما از بركت و روزى محروم هستيم و هيچچيزى براى انسان رنجآورتر از اين نيست كه احساس محروميت كند .
3 .
أَ فَرَأَيْتُمُ الْماءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ * أَ أَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ .
« الْمُزْنِ » :
ابر . خداوند با اين واژه به اين موضوع اشاره مىكند كه او وسايل باران را در طبيعت ايجاد كرده است و معناى آيه چنين مىباشد : اين آبى كه ريشهء زندگى است و در هيچ حالتى نمىتوان از آن بىنياز بود ، چهكسى عوامل و اسباب آن را در طبيعت ايجاد كرده و آن را سامان بخشيده است ؟ آيا شما اين كار را كرديد يا آنكس كه هرچيزى را آفريده ، سپس اندازهاى براى آن تعيين كرده است ؟ خداوند در بسيارى از آيات توجّه مىدهد كه او مردگان را زنده مىكند ، چنانكه زمين را با باران زنده مىسازد : « و از آيات قدرت او آنكه تو زمين را خشك مىبينى . چون آب بر آن بفرستيم به جنبش آيد و گياه بروياند آنكس كه آن را زنده مىكند زندهكننده مردگان
هامش
( 1 ) . كهف ( 18 ) آيهء 45 .