و « شىء » فاعل « يعجزه » مىباشد . ضمير در « ظهرها » به زمينى برمىگردد كه سياق كلام بدان دلالت دارد . « من » زايد و « دابّة » مفعول « ترك » .
تفسير
أَ وَ لَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ كانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً .
اين آيه با آيهء قبلى ارتباط دارد ، چون در آن آيه مىفرمود : سنّت خدا درباره تكذيبكنندگان پيامبران ، هلاك شدن و نابود گشتن است و اين آيه به تكذيبكنندگان محمّد صلّى اللّه عليه و آله مىگويد : اين است آثار تكذيبكنندگان پيش از شما و خانههايشان در معرض ديدتان قرار دارند و از شما دور نمىباشند . بنابراين ، اندكى بر روى زمين گردش كنيد و اين آثار را مشاهده كنيد ، شايد به خود آييد و اندرز بگيريد . اين سخن خدا در جلد پنجم ، آيهء 46 از سورهء حج ، بيان شد .
وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّماواتِ وَ لا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كانَ عَلِيماً قَدِيراً .
نه اقامتكننده مىتواند از ديد او ناپديد شود و نه فراركننده مىتواند از قلمرو او بگريزد . بنابراين ، هرچيزى در برابر قدرت او تسليم و در برابر عظمت او خوار و زبون است . در برخى از تفاسير آمده است : تمامى آفريدگان ، دشمن گناهكارانند ، حتّى جنبندگان و حيوانات وحشى و مورچگان و پرندگان ، چون خداوند عذاب را بر گناهكاران فرومىفرستد و وقتى كه عذاب فرود آمد ، همگان را فرامىگيرد . چنانكه خداوند مىفرمايد : « و بترسيد از فتنهاى كه تنها ستمكارانتان را دربر نخواهد گرفت » . « 1 »
وَ لَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ وَ لكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً .
روشنترين دليل بر نافرمانى انسان از آفريدگارش آن است كه وى روزى او را مىخورد و ديگران را مىپرستد و همين گناه به تنهايى براى مجازات بسنده است ، ليكن هرچيزى در پيشگاه خداوند مدّت معينّى دارد .
هامش
( 1 ) . انفال ( 8 ) آيهء 25 .