دربارهء آن مىانديشيدند و به نتيجهء آن عمل مىكردند . امّا انكار كردن و روى برتافتن پيش از نگرش و تحقيق ، يك نوع دشمنى و زورگويى است .
ديكتاتورى هم در زمين و هم در آسمان ممنوع
مفسّران در اينكه مراد از آيهاى كه مورد اعراض و تكذيب كافران قرار گرفت كدام است اختلاف دارند : آيا مراد قرآن است ، يا ساير معجزات پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله و يا تمام معجزات او ؟ اينجانب در هنگام بررسى اين اختلاف به يك نكته توجه پيدا كردم و آن اينكه آيهء مورد نظر ، كه ما درصدد تفسير آن هستيم و نيز آيات شبيه آنكه در قرآن كريم به چشم مىخورد ، معنايى را دربر دارد كه به مراتب مهمتر از چيزى است كه مفسّران به شرح و بيان آن پرداختهاند ؛ زيرا اين آيات دلالت دارد كه اسلام بر آزادى انديشه و رأى استوار است و اسلام به هيچكس - هركه باشد - اجازه نمىدهد كه از ديگران بخواهد كوركورانه و بدون دليل در برابر نظريات او تسليم و بدانها معتقد گردند . حتّى آفريدگار جهان هستى بندگان خود را مجبور نمىكند كه بدون دليل به او ، كتابها و پيامبرانش ايمان بياورند . ازاينرو ، بر اثبات آنچه مىگويد و مردم را به سوى آن فرا مىخواند ، دليل اقامه مىكند و از هر خردمندى مىخواهد كه دربارهء آن با دقت كامل بينديشد و بدان بنگرد . كار خدا در اين خصوص درست مانند كار هر عالم منصفى است هرچند نبايد ميان آفريدگار و آفريده ، تشبيه و قياس صورت بگيرد و خداوند بسيار بزرگتر از اين نوع مقايسههاست .
خداوند مىگويد : « آيا با خود نمىانديشند كه خدا آسمانها و زمين و هرچه را ميان آنهاست جز به حق نيافريده است . . . » . « 1 » و نيز مىگويد : « آيا به اين آسمان بر فراز سرشان نظر نمىكنند كه چگونه آن را بنا كردهايم و آراستهايم و هيچ شكافى در آن
هامش
( 1 ) . روم ( 30 ) آيهء 8 .