واژگان
ربائب : جمع ربيبه ، و دختر همسر مرد از مرد ديگر است .
حلائل : جمع « حليله » ، يعنى محلّله و از ريشهء حلال ، و مراد از آن همسر است .
اعراب
« ما »
در
« إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ »
بنابر استثناى منقطع محلا منصوب است و جايز نيست كه مستثناى متصل باشد ؛ زيرا گذشته از آينده بهطور اتّصال استثنا نمىشود . ضمير
« إِنَّهُ »
و نيز ضمير
« كانَ »
به « نكاح الآباء » برمىگردند .
« ساءَ »
فعل ماضى و فاعل آن مستتر است كه مرجع آن ، همان مرجع ضمير « انّه » مىباشد .
« سَبِيلًا »
تميز است .
نويسندهء مجمع البيان گفته است : مخصوص به ذمّ در اينجا محذوف مىباشد . درست آن است كه از آيه چيزى حذف نشده است ، مگر آنكه بگوييم « ساء » به معناى « بئس » و در حكم آن است ، ولى دليلى بر اين ، وجود ندارد .
در تفسير آيهء 3 در بحث اعراب ، گفته شد كه واژهء
« ما »
براى عاقل نيز به كار مىرود ؛ همانند سخن خداى تعالى :
« ما نَكَحَ آباؤُكُمْ . . . »
« 1 » ،
« ما قَدْ سَلَفَ . . . »
« 2 » ،
« فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ . . . »
« 3 » ،
« أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ »
« 4 » و آيات بسيار ديگر ؛ چنانكه « من » در غير عاقل نيز به كار مىرود ؛ همانند سخن خداوند :
« فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ . . . »
« 5 » و نيز گفتيم كه قرآن دليل بر اثبات نظريهء نحويان است و نه برعكس . جاى شگفتى است كه
هامش
( 1 ) . نساء ( 4 ) آيهء 22 .
( 2 ) . همان ، آيهء 22 .
( 3 ) . همان ، آيهء 3 .
( 4 ) . همان .
( 5 ) . نور ( 24 ) آيهء 45 .