صاحب مجمع البيان گفته است : « اصحاب ما از امام باقر ، ابوجعفر عليه السّلام روايت كردهاند : مردم پيش از نوح « 1 » برحسب فطرت الهى ، امّتى واحد بودند ، نه گمراه بودند و نه هدايت يافته . ازاينرو ، خدا پيامبران را مبعوث كرد . براين اساس ، معناى آيه بدين ترتيب است : آنان از عقل خود تبعيّت مىكردند ، لكن به نبوّت و شريعتى هدايت نشده بودند .
آنگاه اين فطرت مردم به تخيّلات و اوهام ، آلوده شد و اين افكار آلوده آنانرا به سوى اختلاف عقيده و نظريه سوق داد و درنتيجه ، برخى با برخى ديگر دشمن و به گروههايى پراكنده متفرّق شدند ، درحالىكه قبلا يك امّت بودند . ازاينرو ، خداوند پيامبران را فرستاد و به همراه آنان كتاب را نازل كرد كه به حقّ سخن مىگويد و به عدالت حكم مىكند تا مردم در اختلافات و كشمكشهاى خود اين كتاب را داور قرار دهند .
معناى آيه زير نيز همين است :
فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَ مُنْذِرِينَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ .
با بيان فوق روشن شد كه از آيه ، يك جمله حذف شده و در تقدير :
« كان الناس أمة واحدة فاختلفوا » بوده است ، به اين دليل كه خدا مىگويد :
« لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ » .
اين مطلب را آيهء نوزدهم از سورهء يونس نيز تأييد مىكند :
« وَ ما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً فَاخْتَلَفُوا » .
وَ مَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ .
يعنى مردمى كه امّت واحد بودند ، گرفتار اختلاف شدند . ازاينرو ، خدا پيامبران را سوى آنان فرستاد ؛ امّا آنها دربارهء آنچه پيامبران آوردند ، نيز دچار اختلاف شدند . برخى بدان ايمان آوردند و تصديق كردند و برخى كفر ورزيدند و آن را تكذيب نمودند ، هرچند
هامش
( 1 ) . در تفسير روح البيان از جمع بسيارى نقل شده است كه فاصلهء زمانى ميان حضرت آدم و نوح هشتصد سال بوده است .