پس ، آنچه از جنود عقل است و در شرع و عقل مورد تحسين است ، سكوت از هذيان و هذر است ، و البته اين سكوت و حفظِ زبان از لغو و باطل ، از فضائل و كمالات انسانى است ؛ بلكه اختيار زبان را داشتن و اين مار سركش را در تحت اختيار درآوردن از بزرگترين هنرمندىها است كه كمتر كسى مىتواند به آن موفق شود ، و اگر كسى داراى چنين قدرتى شد ، از آفات و خطرات بسيارى محفوظ ماند ؛ زيرا كه زبان داراى آفات و خطرات بسيارى است ؛ بعضى براى آن قريب بيست آفت ذكر كردند « 1 » ، و شايد از آن هم بيشتر باشد .
بالجمله ، كلام با آنكه از كمالات وجود است ، و تكلُّم منشأ كمالات بسيارى است كه بدون آن ، باب معارف مسدود مىشد ، و خداى تعالى در قرآن كريم مدح شايان از آن فرموده در سورهء رحمن كه فرمايد :
الرَّحْمنُ
* . . .
خَلَقَ الْإِنْسانَ * عَلَّمَهُ الْبَيانَ
« 2 » ؛ تعليم بيان را در اين آيه ، مقدّم بر تمام نعمتها داشته در مقام امتنان بر نوع انسانى ؛ با اين وصف ، چون اطمينان از سلامت آفات آن نمىشود پيدا كرد و در تحت اختيارآوردن زبان از مشكلترين امور است ، سكوت و صمت بر آن ترجيح دارد .
و اهل رياضت سكوت را بر خود حتم مىداشتند ؛ چنانچه خلوت را نيز اهمّيت مىدادند براى همين نكته « 3 » . با آنكه در معاشرات با اهل معرفت و دانشمندان و اهل حال و رياضت ، فوائد بىشمار و عوائد بسيار است ، و در
هامش
( 1 ) - إحياء علوم الدين ، ج 3 ، ص 163 ؛ المحجّة البيضاء ، ج 5 ، ص 190 ، كتاب آفات اللسان .
( 2 ) - « خداى رحمان ، . . . انسان را بيافريد ، به او بيان و گفتن را آموخت » . ( الرحمن ( 55 ) : 1 - 4 )
( 3 ) - ر . ك : رساله سير و سلوك منسوب به بحر العلوم ، ص 157 و 160 .