درجات عباد و سالكين الى اللَّه و اختلاف درجات معرفت است .
پس درجهء اوّلِ از خوف ، خوف از عقاب و عذاب است . و اين ، خوفِ عامّه است ، و نوع خائفين خوفشان از اين قبيل است .
و ملحق به اين درجه است ، خوف فقدان ثواب و نرسيدن به لذائذ محبوبه ، و اين مرتبه از خوف را نبايد خوف از خداى تعالى محسوب داشت . چنانچه اگر عبادتى نيز از اين خوف به جا آمد ، عبادت خالص نيست و در احاديث شريفه فرمودند : « اين عبادتِ بندگان يا مزدوران است » . « 1 »
انسان تا در اسارت نفس و شهواتِ نفسانيّه است ، و خودخواه و خودبين است ، و بالجمله صبغهء نفسانيه كه صبغة الشيطان است دارد ، نه عبادت و طاعتش عبادة اللَّه شود و نه رهبت و رغبتش رهبت و رغبت مربوط به حق شود ، بلكه تمام اعمال صوريّه و معنويّه و قلبيّه و قالبيّهاش نفسانى و منصبغ به صبغهء نفسانيّه شيطانيّه است .
درجهء دوّم ، خوف خاصّه است و آن خوفِ از عتاب است . اينان خائفِ از آن هستند كه مبادا از ساحت مقدّس مولا دور شوند ، و مورد عتاب و بىلطفى واقع شوند . اينان ، از توجه به لذّات حيوانى و شهوات طبيعى دور شدند ، ولى لذّات معنويّه در ذائقهء روح آنان هست ، و قرب منزلت و مقام را طالبند ؛ و تا اين طلب براى خود هست ، از رنگ نفسانيّت و صبغهء شيطانى ، خالص و خالى نيست . و عبادات و طاعات اگر بدين مقصد و مقصود پيدا شد ، دين اللَّه كه خالص از شوائب بايد باشد ، نيست
« أَلا لِلَّهِ الدِّينُ الْخالِصُ » .
« 2 »
هامش
( 1 ) - وسائل الشيعة ، ج 1 ، ص 59 و 60 ، باب 9 از أبواب مقدّمات العبادات ، أحاديث 3 - 1 .
( 2 ) - آگاه باش كه دين خالص ، از آن خداست . ( زُمَر / 3 ) .