توصيف ، و با چه زبان و چه بيان توصيف كند ! كه تمام عالم ، از اعلى مراتب وجود تا اسفل سافلين ، هيچ است و هر چه هست او است ؛ و هيچ از هستى مطلق چه تواند گفت . و اگر نبود امر خداى تعالى و اجازهء او - جلّ و علا - شايد هيچ يك از اوليا سخنى از او نمىگفتند ، در عين حال كه هر چه هست سخن از او است لا غير ، و كس نتواند از ذكر او سرپيچى كند كه هر ذكر ، ذكر او است .
وَ قَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ
« 1 » ؛ و
إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ
« 2 » كه شايد از لسان حق خطاب به همهء موجودات است :
وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ
« 3 » اين نيز به لسان كثرت است ، و گر نه او حمد است و حامد است و محمود
انَّ رَبَّك يُصَلّى « 4 » ؛
اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ
« 5 » .
پسرم ! ما كه عاجز از شكر او و نعمتهاى بىمنتهاى اوييم ، پس چه بهتر كه از خدمت به بندگان او غفلت نكنيم كه خدمت به آنان خدمت به حق است ؛ چه كه همه از اويند .
هيچ گاه در خدمت به خلق اللَّه خود را طلبكار مدان كه آنان به حقّ منّت بر ما دارند ، كه وسيلهء خدمت به او - جلّ و علا - هستند . و در خدمت به آنان دنبال كسب شهرت و محبوبيت مباش كه اين خود حيلهء شيطان است كه ما را در كام خود فرو برد . و در خدمت به بندگان خدا آنچه براى آنان پرنفعتر است انتخاب كن ، نه آنچه براى خود يا دوستان خود ؛ كه اين علامت صدق به پيشگاه مقدس او - جلّ و علا - است .
پسر عزيزم ! خداوند حاضر است و عالم محضر او است ، و صفحهء نفس ماها يكى از نامههاى اعمالمان . سعى كن هر شغل و عمل كه تو را به او نزديكتر كند انتخاب كن كه آن رضاى او - جلّ و علا - است . در دل به من اشكال مكن كه اگر صادقى ، چرا خود چنين نيستى ؟ ! كه من خود مىدانم كه به هيچ يك از صفات اهل دل موصوف نيستم ، و خوف
هامش
( 1 ) - سورهء اسراء ، آيهء 23 : « و پروردگار تو حكم فرموده كه جز او را نپرستيد »
( 2 ) - سورهء فاتحه ، آيهء 5 : « فقط تو را مىپرستيم و فقط از تو يارى مىطلبيم »
( 3 ) - سورهء اسراء ، آيهء 44 : « هيچ موجودى نيست جز آن كه او را به پاكى مىستايد ، ولى شما تسبيحشان را نمىفهميد »
( 4 ) - بدرستى كه پروردگار تو نماز مىگذارد ( مراد درود فرستادن است نظير آيهء «إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ» است ) . اصول كافى 1 : 443 / 13
( 5 ) - سورهء نور ، آيهء 35 : « خدا نور آسمانها و زمين است » .