اين را در ركعات نماز بخوانيم و توجه داشته باشيم به اينكه مسأله تربيت و ربوبيت - كه درجهء اعلاى آن مخصوص به خداى تبارك و تعالى است و دنبال آن منعكس مىشود در انبياى عظام و به وسيلهء آنها به ساير انسانها - اين در آن پايه از اهميت بوده است كه دنبال
« لِلَّهِ » ، « رَبِّ الْعالَمِينَ »
، مربّى عالمين آمده است . و باز در همين سوره مىخوانيد كه غايت تربيت ، حركت در « صراط مستقيم » است . و منتهى إليه اين صراط مستقيم ؛ كمال مطلق است ، اللَّه است . دعوت شده است كه ما تحت تربيت انبيا برويم و تحت تربيت بزرگان از اوليا واقع بشويم ، تا آنها ما را هدايت كنند به راه مستقيم . و هر روز چندين مرتبه از خداى تبارك و تعالى بخواهيم كه ما را هدايت كند به صراط مستقيم ، « 1 » نه راه چپ ، و نه راهِ راست :
غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لَا الضَّالِّينَ
« 2 » ما بايد توجه به اين معنا داشته باشيم كه موجودى هستيم كه اگر خود رو بار بياييم ؛ بدترين موجودات و منحطترين موجودات هستيم . و چنانچه تحت تربيت واقع بشويم و صراط مستقيم را طى بكنيم ، مىرسيم به آنجا كه نمىتوانيم فكرش را بكنيم ؛ آنجايى كه بحر عظمت است ، بحر كبريايى است .
اين سمينارها بايد دنبالش تفكر باشد ، دنبالش تدبّر باشد ، دنبالش اين باشد كه توجه بكنيم به وحدت كلمه ، و آن وحدت كلمه ؛ « للَّه » است . در « اللَّه » مجتمع بشوند . اگر انسانها در كلمهء مباركهء « اللَّه » مجتمع شدند و همهء بتها را شكستند ، به همهء مقصدهاى عالى مىرسند - چه مقاصدى كه در اين دنيا هست براى بشر و اجتماعات بشر ، و چه مقاصدى كه مقاصد بالاتر است و در عالم ديگر هست .
پيروزى حاصل وحدت كلمه و وحدت مقصد
ما تجربه كرديم در اين دو سه سال كه آن وقت كه توجه به خداى تبارك و تعالى مجتمعاً نداشتهايم ، و لو يكى يكى هم داشتيم ، نتوانستيم كارى انجام بدهيم ؛ زير بار ظلمها و ستمها و فشارها بوديم و چپاولگران عالم به ما از هر طرف حمله كرده بودند ، و ما
هامش
( 1 ) - سوره فاتحة الكتاب ، آيهء 5 : «اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ» تو ما را به راه راست هدايت فرما
( 2 ) - سوره فاتحة الكتاب ، آيهء 6 و 7 : «صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لَا الضَّالِّينَ» راه آنان كه به آنها انعام فرمودى نه راه كسانى كه بر آنها خشم فرمودى و نه راه گُمگشتگان .