نعمتهاى بزرگ خداست و آن خصامى كه در جهنم است ، يكى از عذابهايى است كه بر اهل جهنم است كه دائم توى سر هم مىزنند .
اهل معرفت مىگويند كه هر چيزى كه در بهشت و در جهنم ظهور پيدا مىكند سابقه ندارد ، از خود آدم است . در روايت هم هست اينكه زمين بهشت و جهنم قاع « 1 » است ، هيچ چيز ندارد ، صاف است . و در يك روايتى هم كه سابقاً من ديدم - حالا نمىدانم تمام معنايش درست چه جورى است - اين است كه گاهى در بهشت يك اشخاصى ، ملائكة اللَّه ، مشغول يك بنا مىشدند و گاهى مىايستادند . ظاهراً پيغمبر اكرم شايد در شب معراج اين را ملاحظه فرمودند . سؤال كردند از جبرئيل كه چراگاهى مىايستند ، گاهى كار مىكنند . عرض كرد كه اينها اعمالى [ است ] كه مردم مىكنند . مادامى كه اشتغال دارند به عمل خير ، اينها مصالحشان محقق مىشود و مشغول بنا مىشوند . آن وقتى كه آنها مشغول اين كار نيستند آنها هم . در هر صورت ، يك مسألهاى است اين در پيش اهل معرفت كه تمام چيزهايى كه در جهنم و بهشت هست اين از خود ماست . اين طور نيست كه خداى تبارك و تعالى يك آتشى تهيه كرده است كه ما را بسوزاند ، ما خودمان تهيه مىكنيم . در قرآن هم هست كه اينها اعمال شماست كه به خودتان رد مىشود .
ما مىتوانيم خودمان را در اين عالم راجع به اين محكى كه از دو تا آيهء شريفه استفاده مىشود ، بشناسيم كه آيا اهل نار هستيم يا اهل بهشت . اگر كارهايمان روى خصام باشد - دشمنى - [ اهل نار هستيم . ] يك وقت اين است كه انسان در يك مسألهاى صحبت مىكند ، مباحثه مىكند ، خوب بين اهل علم و طلبهها متعارف است كه گاهى وقتها به فرياد مىكشد مطلب ، به داد و قال مىكشد مطلب ، لكن وقتى كه مباحثه تمام شد ، برادرند . بعد از مباحثه اين طور نيست كه اين مباحثه اسباب دشمنى باشد . دو تا دوستند ، دو تا رفيقند ، سر يك مطلبى ، مطالبى ، او آن طرف مطلب را مىگيرد و او آن طرف مطلب [ را ] و اتفاقاً اين يك ورزشى است كه در بين طلبهها هست و يك ورزش علمى است كه قوى مىكند
هامش
( 1 ) - زمين صاف و هموار .