آن چيزهايى را كه آنها طرح كردهاند و طرحهايى كه دادند ، يكى از آنها همين است كه اسلام را در نظر اينها كوچك كنند . چنانچه از روحانيت هم چون مىترسند ، باز طبقهاى كه مىتواند در مقابلشان بايستد و ايستاده است طبقهء روحانى هستند ، از اين جهت ، مستقيماً به اينها هم حمله مىكنند : روحانيين دربارى هستند ! هر چه آخوند است دربارى [ است ] . اين دربار است كه آخوندها را درست كرده و تربيت كرده براى اينكه مردم را بچاپد ، و اينها هم ثناگو باشند ، وُعّاظ السلاطيناند ! اين هم براى اين معناست كه مردم را از روحانيت رَم بدهند . از اسلام رَم بدهند ، از روحانيت هم رَم بدهند و اين دو تا قدرت را بگيرند از مردم . و حال آنكه شما اگر ملاحظه كنيد ، از اول تا حالا آن كه با اين قدرتها معارضه كرده ابتدايش از روحانيين شروع شده .
روحانيون ، پيشگام مبارزه با سلاطين
در اين صد سال آخرى - كه خوب ، تاريخش ديگر خيلى نزديك است و همهء شما هم اطلاع داريد - در اين صد سالهء اخير آنى كه معارضه كرده با سلاطين وقت ، ابتدايش از روحانى شروع شده . قضيهء تنباكو ابتدايش از روحانيون ايران و عراق و از مرحوم ميرزا « 1 » فتوا بود ؛ و از علماى تهران قيام و عمل . البته مردم هم به اينها علاقه داشتند و دنبال اينها را مىگرفتند و كارها را انجام مىدادند . در جنبش مشروطيت هم همين طور بود - كه از روحانيون نجف و ايران شروع شد ؛ مردم هم تبعيت كردند و كار را تا آن حدود كه توانستند آن وقت انجام دادند و رژيم استبدادى را به مشروطه برگرداندند . لكن خوب ، نتوانستند مشروطه را آن طور كه هست درستش كنند ، متحققش كنند . باز همان بساط بود . در زمان رضا شاه كه من ، و مثلًا ايشان [ اشاره به يكى از حضار ] يادشان هست ، و شما اكثراً اصلًا آن زمان را يادتان نيست ، چند قيام كه در ايران شد همهاش از روحانيون بود . يك قيام از آذربايجان شد ، از علماى آذربايجان قيام كردند ، و لكن خوب ، قدرت دست آنها بود گرفتند آنها را و در - گمان مىكنم - سُنْقُر مدتها تبعيد بودند .
هامش
( 1 ) - ميرزا حسن شيرازى از مراجع بزرگ شيعه ، وى در 1312 ه . ق . در سامرّا درگذشتند .