طريق نتيجة البرهان مذكور مىداريم در ضمن فصولى چند . و على اللّه التّكلان .
فصل در بيان آنكه براى اسماء حق دو مقام است
بدان كه از براى مشيت حق تعالى جلّت عظمته ، بلكه از براى ساير اسماء و صفات از قبيل علم و حيات و قدرت و غير آن ، دو مقام است :
يكى ، مقام اسماء و صفات ذاتيه است ، كه به برهان پيوسته است كه ذات مقدس واجب الوجود به حيثيت واحده و جهت بسيطهء محضه كل كمالات و مستجمع جميع اسماء و صفات است ، و جميع كمالات و اسماء و صفات جمال و جلال رجوع كند به حيثيت بسيطهء وجوديه ، و هر چه ماوراى وجود است نقص و قصور و اعدام است . و چون ذات مقدسش صرف وجود و وجود صرف است ، صرف كمال و كمال صرف است : علم كلّه ، قدرة كلّه حياة كلّه .
و ديگر ، مقام [ اسماء ] و صفات فعليه است ، كه مقام ظهور به اسماء و صفات ذاتيه است و مرتبهء تجلى به نعوت جلاليه و جماليه است . و اين مقام مقام « معيّت قيّوميه » است :
« هُوَ مَعَكُمْ . »
[ 1 ] و
« ما مِنْ نَجْوى ثَلثَةٍ إلّا هُوَ رابعُهُمْ . . . »
[ 2 ] و مقام « وجه اللّه » است :
« أَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّه . »
[ 3 ] و مقام « نوريّت » است :
« اللّه نور السّموات وَ الْأرْضِ . »
[ 4 ] و مقام « مشيّت مطلقه » است :
« وَ مَا تَشاءونَ إلّا أَنْ يَشاءَ اللَّه » .
[ 5 ] خلق اللّه الأشياء بالمشيّة و خلق المشيّة بنفسها . [ 6 ] و از براى آن در لسان اهل اللّه اصطلاحات و القاب ديگرى است . و به هر دو مقام اشاره شده است در آيهء شريفهء كتاب الهى بقوله :
هُوَ الأوّلُ وَ الآخِرُ وَ الظّاهِرُ وَ الْباطِنُ
« 1 » . به بعضى وجوه .
بالجمله ، مقام مشيت فعليهء مطلقه احاطهء قيّوميه دارد به جميع موجودات ملكيه و ملكوتيه ، و جميع موجودات به وجهى تعينات آن هستند ، و به وجهى مظاهر آن مىباشند . و به حسب اين مقام از مشيت فعليه و مظهريت و فناى مشيت عباد در آن ، بلكه مظهريت و مرآتيت خود عباد و جميع شئون آنها از آن ، در اين حديث شريف فرموده است : اى پسر آدم ، به مشيت من تو آن كسى هستى كه مشيت مىكنى ، ذات تو و كمالات ذات تو به عين مشيت من است ، بلكه تو خود و كمالاتت
هامش
[ 1 ] « او با شماست . » ( حديد - 4 ) .
[ 2 ]« ما يكونُ مِنْ نَجوَى ثَلثَةٍ إلَّا هُوَ رابِعُهُم و لا خمسة إلّا هو سادسهم و لا أدنى من ذلك و لا اكثر إلّا هو معهم أين ما كانوا ثمّ ينبئهم بما عملوا يوم القيمة إنّ اللّه بكل شيء عليم .سه كس با هم راز نگويند جز آنكه خدا چهارمين آنهاست ، و نه پنج كس جز آنكه او ششمين آنهاست ، و نه كمتر و نه بيشتر از آن ، مگر آنكه هر كجا باشند خدا با آنهاست . آن گاه روز رستاخيز آنان را از آنچه كردهاند آگاه كند . بدرستى كه خداوند به همه چيز داناست . ) ( مجادله - 7 ) .
[ 3 ] « به هر كجا روى كنيد ، آنجا روى خداست . » ( بقره - 115 ) .
[ 4 ] « خدا نور آسمانها و زمين است . » ( نور - 35 ) .
[ 5 ] « و نمىخواهند جز آنچه را خدا بخواهد . » ( دهر - 30 ) .
[ 6 ] « خداوند چيزها را به مشيت آفريد و مشيت را به خود آن . » اصول كافى ، ج 1 ، ص 110 ، « كتاب توحيد » ، « باب إرادة آنها من صفات الفعل » ، حديث 4 .
( 1 ) سورهء حديد ، آيهء 3 .