انسان بايد گوش و چشم را باز كند و از طريق وحى و رسالت كيفيت عبادت و عبوديت را اخذ كند و خود در آن تصرفى نكند .
و بعد از آنكه معلوم شد كه باب عبادات باب ثنا خوانى معبود است ، بدان كه حضور قلب ، چنانچه اشاره شد ، به دو قسمت عمده تقسيم مىشود : يكى حضور قلب در عبادت ، و دوم حضور قلب در معبود .
اما حضور قلب در عبادت ، پس از براى آن نيز مراتبى است كه عمدهء آن دو مرتبه است :
يكى حضور در عبادت اجمالا . و آن چنان است كه در عين اشتغال به عبادت - هر عبادتى باشد چه از باب طهارات مثل وضو و غسل و چه از باب نماز و روزه و حج و ديگر امور - انسان به طريق اجمال ملتفت باشد كه ثناى معبود مىكند ، گرچه خود نمىداند كه چه ثنايى مىكند و چه اسمى از اسماء حق را مىخواند . شيخ عارف كامل ما [ 1 ] ، روحى فداه ، براى اين نحو عبادت مثل مىدزدند به اينكه يكى قصيده در مدح كسى بگويد و به طفلى كه معناى آن را نمىفهمد بدهد كه در محضر او بخواند و به طفل بفهماند كه اين قصيده در مدح اين شخص است . البته آن طفل كه قصيده را مىخواند اجمالا مىداند ثناى ممدوح را مىكند ، گرچه كيفيت آن را نمىداند .
ماها نيز كه طفل ثنا خوان حق هستيم و نمىدانيم كه اين عبادات را چه اسرارى است و هر يك از اين اوضاع الهيه با چه اسمى از اسماء ارتباط دارد و به چه كيفيت ثناى حق است ، اين قدر بايد ملتفت باشيم كه هر يك از آنها ثنائى است از كامل مطلق و معبود و ممدوح على الاطلاق ، كه خود ذات مقدس در اين اوضاع خود را ثنا فرموده و ما را امر فرموده كه در پيشگاه مقدسش اين نحو ثنا كنيم .
و ديگر از مراتب حضور قلب حضور قلب در عبادت است تفصيلا . و اين به مرتبهء كامله براى احدى ممكن نيست جز خلّص اولياء و اهل معارف ، ولى بعضى مراتب نازلهء آن ممكن است براى ديگران ، كه اوّل مرتبهء آن توجه به معانى الفاظ است در مثل نماز و دعا . و به اين مرتبه اشاره شده است در روايتى كه از ثواب الأعمال در سابق گذشت « 1 » . و مرتبهء ديگر آن است كه اسرار عبادات را به قدر امكان بفهمد و كيفيت ثناى معبود را در هر يك از اوضاع بداند . و اهل معرفت تا اندازهاى اسرار نماز و ساير عبادات را بيان كردند ، و از اشارات اخبار معصومين ، عليهم السلام ، استفاداتى به قدر امكان كردند . گرچه فهم اصل حقيقت براى كم كسى اتفاق مىافتد ، ولى تا آن اندازه هم كه ذكر شده غنيمت است براى اهلش .
هامش
[ 1 ] مراد مرحوم شاهآبادى است .
( 1 ) ص 432 .