در قلبش تجلّى كند و به طريق مستقيم انسانيّت ، كه در اين مقام طريق ربّ است ، انسان را هدايت كند :
انَّ رَبِّى عَلى صِراطٍ مُسْتَقيم
. « 323 » و در قرآن شريف دعوت به تفكّر و تعريف و تحسين از آن بسيار شده .
قال تعالى :
وَ انْزَلْنا الَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنّاسِ ما نُزّلَ الَيهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرون
. « 324 » در اين كريمه مدح بزرگى است از تفكّر ، زيرا كه غايت انزال كتاب بزرگ آسمانى و صحيفهء عظيمهء نورانى را احتمال تفكّر قرار داده ، و اين از شدّت اعتناء به آن است كه بس احتمال آن موجب يك همچو كرامتى عظيم شده . و در آيهء ديگر فرمايد :
فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّروُن
. « 325 » و از اين قبيل يا قريب به آن ، آيات بسيار است و روايات دربارهء تفكر نيز بسيار است . از حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله منقول است كه چون اين آيهء شريفه نازل شد كه مىفرمايد :
انَّ في خَلْقِ السَّمواتِ وَ الْارْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ لآياتٍ . . .
الخ « 326 » فرمود : وَيْلٌ لِمَنْ قَرَأَهَا وَ لَمْ يَتَفَكَّرْ فيها . « 327 » عمده در اين باب آن است كه انسان بفهمد تفكّر ممدوح كدام است ، و الّا در اين كه تفكّر در قرآن و حديث ممدوح است شك نيست . بهترين تعبيرها از براى آن ، آن است كه خواجه عبد اللّه انصارى قدس سره مىكند ، قال : اعلم ، انّ التّفكّر تلمّس البصيرة لاستدراك البغية . « 328 » يعنى تفكّر جستجو نمودن « بصيرت » است - كه چشم قلب است - براى رسيدن به مقصود و نتيجه ، كه غايت كمال آن است . و معلوم است مقصد و مقصود سعادت مطلقه است كه به كمال علمى و عملى حاصل آيد .
هامش
( 323 ) - « به درستى كه پروردگار من بر راه راست است . » ( هود - 56 )
( 324 ) - پاورقى 302 .
( 325 ) - « پس داستانها را حكايت كن باشد كه بينديشند . » ( اعراف - 176 )
( 326 ) - « همانا در آفرينش آسمانها و زمين و درآمد و شد شب و روز نشانههايى است . . . » ( آل عمران - 190 )
( 327 ) - « واى بر كسى كه آن را بخواند و در آن نينديشد . » نور الثّقلين ، ج 1 ، ص 350 . ( با اندكى اختلاف لفظى ) .
( 328 ) - منازل السّائرين ، « قسم البدايات » ، « باب التفكر » .