است توبه به اين است در جايى كه صاحبان حق را مىشناسد جبران كند و اگر نمىشناسد ردّ مظالم بدهد يعنى از جانب صاحب آن صدقه دهد . همچنين در حقوق اللَّه اگر از واجباتى است كه قضا دارد قضاى آن را انجام دهد .
مرحلهء چهارم : جبران مافات ، يعنى به همان اندازه كه گناه كرده با اعمال صالح آن را جبران كند . چنين توبهاى منشأ اثر است و در بعضى از روايات در مورد حدود وارد شده است كه با توبه حد برداشته مىشود ، ولى در بعضى از روايات دارد كه بايد آثار صلاح در او ظاهر شود تا حد ساقط شود .
اسلام طرفدار خشونت نيست بلكه طرفدار اصلاح مردم است و وقتى گناهكار اصلاح شد ، ديگر حد جارى نمىشود ، البتّه اگر توبه حقيقى و قبل از گرفتار شدن در امواج بلا باشد .
همانطور كه در اين دو حديث وارد شده ، رسيدن به حقيقت توبه نياز به كار كردن دارد و فقط استغفار نيست ، بلكه استغفارى لازم است كه انسان را خوشبو كند و دل و جان انسان را حركت دهد تا برگهاى زشت گناه بريزد .
از جمله شرايط ديگر استغفار دورى كردن از مجالس گناه ، پرهيز از دوستان آلوده ، عوامل محرّك در فيلمها و عكسهاى مستهجن است كه هر انسانى را آلوده مىكند .
قرآن در مورد حضرت يوسف مىفرمايد : زليخا تمام عوامل
مشكات هدايت ( فارسى ) — صفحة 180
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص١٨٠