مىآيد كه عفو و گذشت سبب جرأت جانيان و جسارت خاطيان مىشود كه در اين صورت بايد از عفو و گذشت صرف نظر كرد و به مجازات عادلانه پرداخت . حديثى كه در اوّل بحث يادآور شديم به اين استثنا اشاره دارد كه عفو و گذشت ، افراد لئيم و پست را فاسد مىكند به همان اندازه كه افراد با فضيلت را اصلاح مىكند . اين حديث دو معنا دارد :
اوّل : آدم كريم وقتى عفو مىكند ، عفوش سبب اصلاح است ، چون جلب محبّت مىكند و اصلًا به ياد نمىآورد و فراموش مىكند ، امّا لئيم عفوش آميخته با منّت و آزار است و در مناسبتهاى مختلف به يادش مىآورد و آزارش مىدهد ؛ به عنوان مثال اگر به فقير چيزى نمىدهى لااقل با او نيكو سخن بگو و عذر خواهى كن و بگو اى كاش مىتوانستم به تو كمك كنم ، اين كار بهتر از صدقهاى است كه اذيت و آزار را به دنبال داشته باشد و بگويد : اين پول را بگير و ديگر اينجا نيا و مزاحم من نشو ، زيرا اين كار باعث مىشود كه تمام آثار كمك كردن از بين برود .
دوم : انسان كريم را وقتى عفو مىكنى ، باعث اصلاحش مىشود ، در رفتارش تجديد نظر مىكند ، امّا آدمهاى لئيم را اگر عفو كنى جسورتر مىشود .
نكتهء ديگر اينكه عفو در مسائل شخصى پسنديده است ، امّا در مسائل عمومى و حقوق الهى نكوهيده و مذموم است . چرا كه سنّت و روش رسول خدا صلى الله عليه و آله اين بود كه متجاوز به حقوق الهى را مجازات مىكرد ، و حدّ خدا را جارى مىساخت و شفاعت هيچ شفاعت كنندهاى را نمىپذيرفت . به عنوان نمونه به چند مورد اشاره مىكنيم :
الف ) امام باقر عليه السلام مىفرمايد : «
كانَ لِأُمِّ سَلَمَةٍ زوج النبيّ صلى الله عليه و آله أمَةٌ فَسَرَقَتْ مِنْ قَوْمٍ ، فَأتِيَ بِها النّبِيّ صلى الله عليه و آله ، فَكَلَّمَتْهُ أمُّ سَلَمَةٍ فيها ، فقال النّبيّ صلى الله عليه و آله : يا أمّ سَلَمَة هذا حَدٌ من حُدودِ اللَّهِ لايَضِيعُ فَقَطَعَها رسولُ اللَّهِ صلى الله عليه و آله
؛ امّ سلمه همسر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله كنيزى داشت كه سرقت كرده بود . كسانى كه مال آنها غارت شده بود حضور پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله آمدند تا آن كنيز را مجازات كند . أمّ سلمه دربارهء كنيز خود نزد پيامبر شفاعت كرد ، آن
گفتار معصومين : درس اخلاق حضرت آية الله العظمى مكارم شيرازى — صفحة 133
مساهمون: سيد محمد عبد الله زاده
ص١٣٣