روزى در بازار به فروشندهاى برخورد كردند كه مىخواست كالاى خود را بفروشد ، براى او اين حديث را از رسول اكرم صلى الله عليه و آله نقل كردند : «
السّماح وجه الرِّباح
؛ آسان گرفتن و سختگيرى نكردن نوعى سود است » . « 1 »
نتيجه :
از آثار پربار پيوندى كه قرآن در آغاز ، ميان فعّالان اقتصادى و نماز جمعه برقرار ساخت و مواعظ هر روزهء پيامبر اكرم عليه السلام و اميرمؤمنان على عليه السلام و ساير پيشوايان اسلامى به آنها ، اين شد كه در كنار بازارهاى اسلامى و مراكز تجارى ، آن همه مدرسههاى علميه و مساجد و كتابخانهها تأسيس گشت و بسيارى از آنها با اندوختههاى علمى و معنوى ، مظهر امانت ، صداقت نظم و تقوا مىشدند و هنگامى كه به كشورهاى ديگر سفر مىكردند ، اعمال و رفتار اسلامى آنها بهترين تبليغ عملى براى اسلام بود ، چنان كه كشورهايى چون اندونزى و بسيارى از كشورهاى شرق آسيا چون مالزى ، برونئى ، اندونزى ، فيليپين ، جاكارتا ، سوماترا ، ويتنام ، كامبوج ، تايلند و سواحل آفريقا و همچنين بوسنى و هرزهگوين در اروپا تحت تأثير امانت و درستكارى و اخلاق اسلامى تجّار مسلمان به اسلام گراييدند « 2 » و مردم همواره با اعتماد بسيار به بازارهاى اسلامى مىرفتند و بازار نه تنها محل مبادلهء كالا بلكه محل مبادلهء علم و فرهنگ نيز بود .
به اميد آنكه امروز نيز در سراسر جهان اسلام آن سنّتهاى حسنه ، تجديد شود و بازاريان و تجّار ، همچون گذشته مظهر علم و اخلاق ، و امانت و درستكارى گردند و مُبلّغ عملى اسلام باشند ، و از اين طريق غير مسلمين به اسلام گرايش پيدا كنند .
به يقين اگر ما بخواهيم تنها با فرهنگ مادّى غرب ، اقتصاد اسلامى را زنده كنيم امكانپذير نيست ؛ بايد از همان طريق كه مسلمين در قرون پيشين ، اقتصاد اسلام را نشر دادند وارد شويم تا به نتيجهء مطلوب برسيم .
به تعبير ديگر ، نمىتوان هم فرهنگ بيگانگان را پذيرفت و هم توقّع اجراى كامل برنامههاى اقتصاد اسلامى داشت . بايد براى اجراى آن فضاسازى مورد نظر اسلام انجام گيرد ، تا جامعهء اسلامى به سهولت ، اقتصاد اسلامى را پذيرا شود ؛ همانگونه كه تحقّق اخلاق اسلامى ، سياست و دولت اسلامى ، خانوادهء مورد نظر اسلام و مانند آن نيز با پذيرش فرهنگهاى بيگانه سخت دشوار و گاه ناممكن است .
* * *
هامش
( 1 ) . من لا يحضره الفقيه ، ج 3 ، ص 196 ، ح 3735 . اين روايت از امام صادق عليه السلام از رسول خدا صلى الله عليه و آله اينگونه نقل شده است : « السماحة من الرّباح » ( وسائل الشيعه ، ج 12 ، ص 288 ، ح 4 ) .
( 2 ) . ر . ك : كتاب اطلس الاديان ، سامى المفلوث ، چاپ العبيكان ، 1428 ه ، ص 466 و 467 و كتاب علّموا اولادكم محبة آلبيت النبى صلى الله عليه و آله ، محمد عبده بمانى ، ص 36 .