براى دنيا و آخرت مىشود ، بنابراين تمام برنامههاى فرهنگى ، اجتماعى و اقتصادى در آن جمع است .
در ضمن بايد توجه داشت كه راغب در مفردات بعد از آنكه خير را به معنى هرگونه امر مطلوب تفسير مىكند ( ضدّ شرّ ) تصريح كرده است كه خير در آيات متعددى به معناى مال آمده و از بعضى دانشمندان نقل مىكند كه حتماً بايد مال قابل ملاحظهاى باشد و به اموال محدود و مختصر كه جايى براى وصيت ندارد خير گفته نمىشود . « 1 »
اطلاق واژهء « خير » به معنى مال يا مال كثير در آيات ديگرى نيز وارد شده است از جمله :
« قُلْ مَا أَنفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ » . « 2 »
« وَمَا تُنفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنفُسِكُمْ » . « 3 »
اين تعبيرات ، همگى نشان مىدهد كه امكانات مالى وسيع و مشروع ، هرگز از ديدگاه اسلام نكوهيده نيست ، بلكه مطلوب و مرغوب است .
3 . وديعهء الهى
از نگاه قرآن ، مال امانتى است از ناحيهء خداوند كه به انسان سپرده شده و انسان امانتدار آن است .
« « وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُّسْتَخْلَفِينَ فِيهِ » ؛ و از آنچه شما را در آن خليفهء خود قرار داده ، انفاق كنيد » . « 4 »
علامهء طباطبايى در تفسير اين آيه مىنويسد :
تعبير به « مستخلفين » ممكن است به معنى جانشينى انسان از سوى خداوند باشد ؛ در واقع خداوند مالك اصلى و حقيقى اموال و انسان ، نمايندهء اوست و يا اينكه مقصود جانشينى انسان از اقوام پيشين است . « 5 »
برخى آيات بعدى را مىتوان تأييدى بر معناى اول دانست ، زيرا مىفرمايد : « « وَمَا لَكُمْ أَلَّا تُنْفِقُوا فِى سَبِيلِ اللَّهِ وَللَّهِ مِيرَاثُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ » ؛ چرا در راه خدا انفاق نكنيد در حالى كه ميراث آسمانها و زمين همه از آن خداست » . « 6 »
يعنى نه تنها اموال و ثروتهاى روى زمين ، بلكه آنچه در تمام آسمان و زمين وجود دارد به ذات پاك او بر مىگردد و كسى جز او مالك حقيقى آنها نيست .
در برخى از آيات تعبير جالبى به كار رفته و مال به صورت اضافه تشريفى به خداوند نسبت داده شده است : « « وَآتُوهُمْ مِّنْ مَّالِ اللَّهِ الَّذِى آتَاكُمْ » ؛ مقدارى از مال خداوند را كه به شما داده است به آنها بدهيد » . « 7 »
تعبير به « مال اللَّه » نيز قرينه ديگرى بر معناى نخست است .
4 . فضل الهى
در آيات زيادى از مال و ثروت به « فضل الهى » تعبير شده است : « « فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانتَشِرُوا فِى الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ » ؛ و هنگامى كه نماز ( جمعه ) پايان يافت در زمين پراكنده شويد و از فضل خداوند
هامش
( 1 ) . مفردات ، ريشه « خير » .
( 2 ) . بقره ، آيهء 215 .
( 3 ) . بقره ، آيهء 272 .
( 4 ) . حديد ، آيهء 7 .
( 5 ) . الميزان ، ج 19 ، ص 151 و نيز رجوع كنيد به تفسير نمونه ، ج 23 ، ص 315 .
( 6 ) . حديد ، آيهء 10 .
( 7 ) . نور ، آيهء 33 .