براى آنان نخواهد بود چرا كه موضوع تحريم ، « شراب به طور مطلق » است و حكمت و علّت آن جنبهء غالبى دارد و همچنين در واجبات و محرمات ديگر .
سوم اينكه : اعتراف به فلسفهء احكام هرگز به معناى قبول قياسات ظنّى نيست چرا كه ممكن است ما فلسفهء احكام را بپذيريم ولى قياسات ظنّى را حجّت ندانيم و معتقد باشيم كه قياس تنها در جايى قابل قبول است كه قطعى باشد ( مانند قياس اولويت ) .
به همين دليل پيروان مكتب اهل بيت عليهم السلام عموماً بحث تعليل و فلسفهء احكام را پذيرفتهاند با اين حال قياسات ظنّى را حجّت نمىدانند ( شرح بيشتر در اين باره در « منابع استنباط از ديدگاه فقهاى اسلام » گذشت ) .
فصل دوم : آيات و روايات مربوط به فلسفهء احكام و افعال خدا
گرچه در بحثهاى گذشته اشاراتى به آيات و روايات مربوط به اين بحث داشتيم ولى لازم است اين آيات و روايات به صورت مشروح ترى مورد بررسى قرار گيرد .
1 . آيات و روايات مربوط به جهان تكوين
در اين فصل به آيات و رواياتى اشاره مىشود كه دلالت دارد بر اينكه افعال الهى در جهان تكوين از هدف و حكمتى برخوردار است چرا كه خداوند حكيم است و خلقت حكيم ، بدون حكمت نمىباشد و نيز به آيات و رواياتى اشاره مىشود كه دليل بر اين است كه جهان تشريع در مسير جهان تكوين قرار دارد و مكمّل آن است ؛ پس جهان تشريع نيز برخوردار از هدف و حكمت است كه همان تكامل انسان باشد . به بيان ديگر : تكاليف و دستورات الهى در جهان تشريع مصداقى از مصاديق افعال تكوينى خدا و داراى هدف و غرضى مىباشند .
الف ) آيات
آيات فراوانى در قرآن آمده كه دلالت بر حكيمانه بودن عالم تكوين و برخوردارى آفرينش همهء مخلوقات از غرض و هدفى خاص مىكند ، كه از آن جمله است :
1 . «
« وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ »
؛ من جن و انس را نيافريدم جز براى اين كه عبادتم كنند ( و راه تكامل را بپويند ) » . « 1 »
2 . «
« أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَ أَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ »
؛ آيا گمان كرديد شما را بيهوده آفريدهايم ، و به سوى ما بازنمىگرديد » . « 2 »
3 . «
« الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَياةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا »
؛ آن كس كه مرگ و حيات را آفريد تا شما را بيازمايد كه كدام يك از شما بهتر عمل مىكنيد » . « 3 »
هامش
( 1 ) . ذاريات ، آيهء 56 .
( 2 ) . مؤمنون ، آيهء 115 .
( 3 ) . ملك ، آيهء 2 .