امام عليه السلام البته با تفاوتى ) ، از امام صادق عليه السلام اين جمله را در ذيل اين حديث آورده است : «
اولئك هم شِرارُ النّاس
؛ كسانى كه با مضطرين معامله مىكنند ( و رحم ندارند ) بدترين مردماند » .
سپس روايت ديگرى از امام صادق عليه السلام نقل مىكند كه كسى به آن حضرت عرض كرد : «
إنّ النّاس يَزعُمون أنّ الرّبح على المُضطَرّ حَرامٌ وهو مِن الرّبا فقال وهل رأيتَ أحداً اشترى غنِيّاً أو فقيراً إلّامن ضَرورةٍ قد أحلّ اللَّهُ البيعَ وحرّم الرّبا
؛ مردم گمان مىكنند سودبردن از معاملهء مضطر حرام است و آن نوعى رباخوارى است . امام عليه السلام فرمود : آيا احدى را سراغ دارى چه غنى باشد يا فقير كه معاملاتش بهدليل ضرورتها نبوده باشد ؟ خداوند بيع را حلال شمرده و ربا را حرام » . « 1 »
مرحوم شيخ طوسى روايت نهى را حمل بر اكراه كرده و روايت دوم را حمل بر مضطر .
ولى ظاهراً چنين نيست ؛ منظور از مضطر در روايت اول كسى است كه به اصطلاح ، كارد به استخوانش رسيده و اموال خود را به قيمت نازل مىفروشد ، معامله با چنين كسى مكروه است و بايد بهجاى خريدن اموال آنها به قيمت كم ، به آنها كمك كرد .
ولى منظور از مضطر در روايت دوم ضرورتهاى روزانهء زندگى است كه همهء مردم دارند . طبيعى است كه هر كسى كه چيزى را خريد و فروش مىكند لابد نياز به آن دارد و در اينگونه نيازهاى عادى ، گرفتن سود عادلانه اشكالى ندارد .
* * *
هامش
( 1 ) . استبصار ، ج 3 ، ص 71 و 72 . بعضى از شارحان نهجالبلاغه نيز همين معنا را انتخاب كردهاند .