ولى چنان نيست كه تمام آنچه او آورده در يك منبع باشد بلكه ظاهراً قسمتهاى مختلفى از آن در منابع گوناگونى بوده و او آنها را به هم پيوند داده است . « 1 »
نظريهء سوم اينكه آنچه امام عليه السلام در تمجيد از خليفهء اول و دوم ذكر كرده از باب تقيه و ملاحظهء حال مردم بوده چراكه گروه زيادى تحت تأثير تبليغات پرشور طرفداران خلفاى نخستين بودند و مقاومت در مقابل اعتقادات آنها موجب تنش فراوانى مىشد . امام عليه السلام در اين بخش از سخنان خود مصلحت را در آن ديده كه نخست خدمات آنها را بستايد سپس به نقاط ضعف آنها اشاره كند ولى در مورد خليفهء سوم كه حتى مردم آن زمان اعتقاد چندانى به او نداشتند و از محبوبيت عامه برخوردار نبود تقيه را كنار گذاشته و با صراحت به اشتباهات او اشاره فرموده است .
ولى با توجه به اينكه اصالت اين خطبه و نامه ثابت نيست تفسير اول مناسبتر به نظر مىرسد .
در بعضى از كتب معروف ، مانند كشف المحجه سيد بن طاووس و المسترشد محمّد بن جرير طبرى نامهء فوق از مرحوم كلينى در كتاب الرسائل نقل شده است ( متأسفانه الرسائل ، امروز در دست ما نيست و به همين دليل از دو كتاب فوق نقل كرديم ) ولى جملهاى كه مرحوم سيد رضى آورده در آن نامه نيست . بنابراين احتمال ديگرى وجود دارد و آن اينكه نامهء مزبور خالى از اين جمله بوده و بعداً اين جمله را كه اميرمؤمنان على عليه السلام در جاى ديگر بيان كرده به آن افزودهاند و محتواى نامه دگرگون شده است .
* * *
پاورقی
( 1 ) . تمام نهجالبلاغه ، ج 7 ، ص 260 - / 331 .