هركس گذاشت ، اى بسا انسانِ خائن و سارق باشد ، بايد افراد را كراراً آزمود و سپس به آنها اطمينان كرد .
اين مطلب در عصر و زمان ما اهميت بيشترى پيدا كرده چراكه ابليسان آدمرو و منافقان ظاهرالصلاح و خائنان در لباس خادم فراوان شدهاند ، بنابراين تا اطمينان از طريق امتحان حاصل نشود اعتماد به آنها نشانهء عجز و ناتوانى است .
قابل توجه اينكه گاه انسان به كسى بعد از آزمايشهاى متعدد اعتماد مىكند ولى سرانجام ، شخصِ فاسد و مفسدى از آب درمىآيد ، بنابراين چگونه مىتوان بدون آزمايش به هر كسى اعتماد كرد و دين و دنياى خود را به او سپرد ؟
به گفتهء شاعر عرب :
وَكُنتُ أرى أنَّ التّجارِبَ عُدّةٌ * وَخانَتْ ثِقاةُ النّاسِ حِينَ التَّجارُبِ
من چنين مىپنداشتم كه تجربه و آزمايش ، وسيلهء خوبى است ولى بعضى از افراد مورد اطمينان بههنگام تجربهها ( ى دشوار ) خائن از آب درآمدند .
قابل توجه اينكه امام عليه السلام به سه پيامد منفى كه مربوط به سه اشتباه است در اين كلام حكيمانهاش اشاره كرده است : « جهل » و « غبن » و « عجز » .
نشانهء جهل ، تكيه كردن بر اين دنياى ناپايدار است و سبب غبن ، كوتاهى در انجام كارهاى نيك است و نشانهء عجز ، اطمينان به افراد ، قبل از اختبار و امتحان مىباشد .
مرحوم آمدى در غررالحكم روايات ديگرى از امام عليه السلام نقل كرده كه هماهنگ با جملهء اخير آن حضرت در حكمتِ مورد بحث است . ازجمله اينكه مىفرمايد :
« الطُّمأنِينَةُ على كُلّ أحَدٍ قَبْلِ اختِبارٍ مِن قُصورِ العَقْلِ
؛ اطمينان به هركس پيش از آزمودن او نشانهء كمعقلى است » . « 1 »
و نيز مىفرمايد : «
قَدّمِ الاختِبارَ فِى اتّخاذِ الإخْوانِ فَإنّ الاختِبارَ مِعمارٌ يُفَرّق بينَ
هامش
( 1 ) . غررالحكم ، ح 9490 .